Zum Inhalt springen

„lēx“ – Versionsunterschied

aus AufEinWort, der freien Forschung
[ungesichtete Version][ungesichtete Version]
Keine Bearbeitungszusammenfassung
Keine Bearbeitungszusammenfassung
Zeile 1: Zeile 1:
<span class="etymwb-mentioned">lēx</span> (Wesfall&nbsp;''<span class="etymwb-mentioned">lēgis</span>'') {{lat.}} ‘[[Gesetz]]’.
<span class="etymwb-mentioned">lēx</span> (Wesfall ''<span class="etymwb-mentioned">[[lēgis]]</span>'') {{uital.-lat.}} {{wrtl.-sgm.}} 'Gelegtes, [[Lage]]'; was ''[[legen]]'' in lat. ''[[legere]]'' und in agrie. ''[[légein]]'' ist, ist setzen im Deutsch daher auch übertragend "[[setzen]] → [[gesetzt]] → [[Gesetztes]] → [[Gesetz]] → [[Satz]]"; 


Von Proto-Italic <em class="Latn mention" lang="itc-pro">[[wikt:Reconstruction:Proto-Italic/lēks|*lēks]]</em>. Die übliche Etymologie leitet den Begriff vom uig. *lēǵ-s ab, einem Wurzel [[wikt:nomen_actionis|nomen actionis]] von *[[leǵ-]] „sammeln“, woher auch [[legō]].<p>Palmer (1906) proposes an alternative origin in <span class="etyl">[https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-Indo-European_language Proto-Indo-European]</span> <em class="Latn mention" lang="ine-pro">[https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=Reconstruction:Proto-Indo-European/leg%CA%B0-s&action=edit&redlink=1 *legʰ-s]</em>, root [https://en.wiktionary.org/wiki/nomen_actionis nomen actionis] from <em class="Latn mention" lang="ine-pro">[https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/leg%CA%B0- *legʰ-]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">to lie, to be in resting position</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>. Compare with the semantics of English <em class="Latn mention" lang="en">[https://en.wiktionary.org/wiki/law#English law]</em> from this root.<sup id="cite_ref-3" class="reference">[https://en.wiktionary.org/wiki/lex#cite_note-3 [3]]</sup></p>
* glhrt. ‘[[Gesetz]]’; [[Gesetzesentwurf]]; [[Satzung]]; [[Vorschrift]], [[Regelung]], [[Prinzip]], [[Regel]], [[Art]], [[Weise]]
=== <span id="Pronunciation_2">Pronunciation</span> ===


*<span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_Latin Classical]</span><span class="ib-brac">)</span> [https://en.wiktionary.org/wiki/Wiktionary:International_Phonetic_Alphabet IPA]<sup>([https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Latin_pronunciation key])</sup>: <span class="IPA">/leːks/</span>, <span class="IPA">[ɫ̪eːks̠]</span>
Von uital. <em class="Latn mention" lang="itc-pro">[[wikt:Reconstruction:Proto-Italic/lēks|*lēks]]</em>. Die übliche Etymologie leitet den Begriff vom uig. *[[lēǵ-s]] ab, einem Wurzel [[wikt:nomen_actionis|nomen actionis]] von *[[leǵ-]] „sammeln“, woher auch [[legō]].
*<span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[https://en.wikipedia.org/wiki/Latin_phonology_and_orthography#Ecclesiastical_pronunciation modern Italianate Ecclesiastical]</span><span class="ib-brac">)</span> [https://en.wiktionary.org/wiki/Wiktionary:International_Phonetic_Alphabet IPA]<sup>([https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Latin_pronunciation key])</sup>: <span class="IPA">/leks/</span>, <span class="IPA">[lɛks]</span>


=== <span id="Noun_2">Noun</span> ===
Palmer (1906) schlägt einen alternativen Ursprung im uig. *legʰ-s vor, Wurzelnomen actionis von *[[legʰ-]] „liegen, in Ruheposition sein“. Vergleichen Sie mit der Semantik des engl. <em class="Latn mention" lang="en">[[wikt:law#English|law]]</em> von dieser Wurzel.
<p><span class="headword-line"><strong class="Latn headword" lang="la">lēx</strong>&nbsp;<span class="gender"><abbr title="feminine gender">f</abbr></span> (''genitive'' <strong class="Latn" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/legis#Latin lēgis]</strong>)</span>; ''[https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Latin_third_declension third declension]''</p>
#a [https://en.wiktionary.org/wiki/proposition#English proposition] or [https://en.wiktionary.org/wiki/motion#English motion] for a [https://en.wiktionary.org/wiki/law#English law] made to the [https://en.wiktionary.org/wiki/people#English people] by a [https://en.wiktionary.org/wiki/magistrate#English magistrate], a [https://en.wiktionary.org/wiki/bill#English bill]
#<span class="usage-label-sense"><span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Glossary#figurative figurative]</span><span class="ib-brac">)</span></span> a bill which has become a law, a [https://en.wiktionary.org/wiki/law#English law], a [https://en.wiktionary.org/wiki/statute#English statute] <span class="HQToggle">[ quotations ▼]</span>
#<span class="usage-label-sense"><span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Glossary#figurative figurative]</span><span class="ib-brac">)</span></span> a [https://en.wiktionary.org/wiki/precept#English precept], [https://en.wiktionary.org/wiki/regulation#English regulation], [https://en.wiktionary.org/wiki/principle#English principle], [https://en.wiktionary.org/wiki/rule#English rule], [https://en.wiktionary.org/wiki/mode#English mode], [https://en.wiktionary.org/wiki/manner#English manner]
#<span class="usage-label-sense"><span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Glossary#figurative figurative]</span><span class="ib-brac">)</span></span> a [https://en.wiktionary.org/wiki/contract#English contract], [https://en.wiktionary.org/wiki/agreement#English agreement], [https://en.wiktionary.org/wiki/covenant#English covenant]
#<span class="usage-label-sense"><span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Glossary#figurative figurative]</span><span class="ib-brac">)</span></span> a [https://en.wiktionary.org/wiki/condition#English condition], [https://en.wiktionary.org/wiki/stipulation#English stipulation]


==== <span id="Declension">Declension</span> ====
Substantiv lēx f (Genitiv lēgis); dritte Deklination
<p>[https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Latin_third_declension Third-declension] noun.</p>
 
{| class="wikitable inflection-table inflection-table-la"
# ein Vorschlag oder Antrag für ein Gesetz, der dem Volk von einem Richter vorgelegt wird, ein Gesetzesentwurf
# (bildlich) ein Gesetzesentwurf, der zu einem Gesetz geworden ist, ein Gesetz, eine Satzung
# (bildlich) eine Vorschrift, Regelung, ein Prinzip, eine Regel, eine Art, Weise
# (bildlich) ein Vertrag, eine Vereinbarung, ein Bund
# (bildlich) eine Bedingung, eine Abmachung
 
{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed inflection-table inflection-table-la"
|+<span id="Pronunciation_2">Pronunciation /</span> <span id="Declension">Declension</span>
| colspan="4" |<span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[[wikipedia:Classical_Latin|Classical]]</span><span class="ib-brac">)</span> [[wikt:Wiktionary:International_Phonetic_Alphabet|IPA]]<sup>([[wikt:Appendix:Latin_pronunciation|key]])</sup>: <span class="IPA">/leːks/</span>, <span class="IPA">[ɫ̪eːks̠]</span>
|-
| colspan="4" |<span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[[wikipedia:Latin_phonology_and_orthography#Ecclesiastical_pronunciation|modern Italianate Ecclesiastical]]</span><span class="ib-brac">)</span> [[wikt:Wiktionary:International_Phonetic_Alphabet|IPA]]<sup>([[wikt:Appendix:Latin_pronunciation|key]])</sup>: <span class="IPA">/leks/</span>, <span class="IPA">[lɛks]</span>
|-
| colspan="3" |[[wikt:Appendix:Latin_third_declension|Third-declension]] noun.
!
|-
|-
! class="corner-header" | Case
! class="corner-header" | Case
! class="number-header" | Singular
! class="number-header" | Singular
! class="number-header" | Plural
! class="number-header" | Plural
!
|-
|-
! class="case-header" | [https://en.wiktionary.org/wiki/nominative_case Nominative]
! class="case-header" | [[wikt:nominative_case|Nominative]]
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la nom|s-form-of origin-lēx" lang="la"><strong class="selflink">lēx</strong></span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la nom|s-form-of origin-lēx"><strong class="selflink">lēx</strong></span>
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la nom|p-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/leges#Latin lēgēs]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la nom|p-form-of origin-lēx">[[wikt:leges#Latin|lēgēs]]</span>
|
|-
|-
! class="case-header" | [https://en.wiktionary.org/wiki/genitive_case Genitive]
! class="case-header" | [[wikt:genitive_case|Genitive]]
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la gen|s-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/legis#Latin lēgis]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la gen|s-form-of origin-lēx">[[wikt:legis#Latin|lēgis]]</span>
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la gen|p-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/legum#Latin lēgum]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la gen|p-form-of origin-lēx">[[wikt:legum#Latin|lēgum]]</span>
|
|-
|-
! class="case-header" | [https://en.wiktionary.org/wiki/dative_case Dative]
! class="case-header" | [[wikt:dative_case|Dative]]
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la dat|s-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/legi#Latin lēgī]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la dat|s-form-of origin-lēx">[[wikt:legi#Latin|lēgī]]</span>
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la dat|p-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/legibus#Latin lēgibus]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la dat|p-form-of origin-lēx">[[wikt:legibus#Latin|lēgibus]]</span>
|
|-
|-
! class="case-header" | [https://en.wiktionary.org/wiki/accusative_case Accusative]
! class="case-header" | [[wikt:accusative_case|Accusative]]
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la acc|s-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/legem#Latin lēgem]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la acc|s-form-of origin-lēx">[[wikt:legem#Latin|lēgem]]</span>
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la acc|p-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/leges#Latin lēgēs]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la acc|p-form-of origin-lēx">[[wikt:leges#Latin|lēgēs]]</span>
|
|-
|-
! class="case-header" | [https://en.wiktionary.org/wiki/ablative_case Ablative]
! class="case-header" | [[wikt:ablative_case|Ablative]]
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la abl|s-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/lege#Latin lēge]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la abl|s-form-of origin-lēx">[[wikt:lege#Latin|lēge]]</span>
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la abl|p-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/legibus#Latin lēgibus]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la abl|p-form-of origin-lēx">[[wikt:legibus#Latin|lēgibus]]</span>
|
|-
|-
! class="case-header" | [https://en.wiktionary.org/wiki/vocative_case Vocative]
! class="case-header" | [[wikt:vocative_case|Vocative]]
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la voc|s-form-of origin-lēx" lang="la"><strong class="selflink">lēx</strong></span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la voc|s-form-of origin-lēx"><strong class="selflink">lēx</strong></span>
| class="form-cell" | <span class="Latn form-of lang-la voc|p-form-of origin-lēx" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/leges#Latin lēgēs]</span>
| class="form-cell" | <span lang="la" class="Latn form-of lang-la voc|p-form-of origin-lēx">[[wikt:leges#Latin|lēgēs]]</span>
|
|}
|}

Version vom 18. August 2024, 08:56 Uhr

lēx (Wesfall lēgis) uital.-lat. wrtl.-sgm. 'Gelegtes, Lage'; was legen in lat. legere und in agrie. légein ist, ist setzen im Deutsch daher auch übertragend "setzen → gesetzt → Gesetztes → Gesetz → Satz";

Von uital. *lēks. Die übliche Etymologie leitet den Begriff vom uig. *lēǵ-s ab, einem Wurzel nomen actionis von *leǵ- „sammeln“, woher auch legō.

Palmer (1906) schlägt einen alternativen Ursprung im uig. *legʰ-s vor, Wurzelnomen actionis von *legʰ- „liegen, in Ruheposition sein“. Vergleichen Sie mit der Semantik des engl. law von dieser Wurzel.

Substantiv lēx f (Genitiv lēgis); dritte Deklination

  1. ein Vorschlag oder Antrag für ein Gesetz, der dem Volk von einem Richter vorgelegt wird, ein Gesetzesentwurf
  2. (bildlich) ein Gesetzesentwurf, der zu einem Gesetz geworden ist, ein Gesetz, eine Satzung
  3. (bildlich) eine Vorschrift, Regelung, ein Prinzip, eine Regel, eine Art, Weise
  4. (bildlich) ein Vertrag, eine Vereinbarung, ein Bund
  5. (bildlich) eine Bedingung, eine Abmachung
Pronunciation / Declension
(Classical) IPA(key): /leːks/, [ɫ̪eːks̠]
(modern Italianate Ecclesiastical) IPA(key): /leks/, [lɛks]
Third-declension noun.
Case Singular Plural
Nominative lēx lēgēs
Genitive lēgis lēgum
Dative lēgī lēgibus
Accusative lēgem lēgēs
Ablative lēge lēgibus
Vocative lēx lēgēs