Zum Inhalt springen

„-ālis“ – Versionsunterschied

aus AufEinWort, der freien Forschung
[ungesichtete Version][ungesichtete Version]
Keine Bearbeitungszusammenfassung
Keine Bearbeitungszusammenfassung
Zeile 1: Zeile 1:
[[-āl]] + [[-is]]
lat. ''-ālis,'' [[-āl]] + [[-is]] {{:-ālis/dt.}}
 
{{Worteintrag}}


lat. ''[[wikt:-alis#Latin|-ālis]]''.
== <span id="Latin">Latin</span> ==
== <span id="Latin">Latin</span> ==
=== <span id="Alternative_forms">Alternative forms</span> ===


*<span class="Latn" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/-aris#Latin -āris]</span>, <span class="Latn" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/-elis#Latin -ēlis]</span>, <span class="Latn" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/-ilis#Latin -īlis]</span>, <span class="Latn" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/-ulis#Latin -ūlis]</span>
=== Alternative Formen ===
-āris, -ēlis, -īlis, -ūlis
 
=== <span id="Etymology">Etymologie</span> ===
Aus dem uig. *[[-li-]], das sich später in eine frühe Version von [[-āris]] auflöste. Vielleicht verbunden mit uig. *[[h₂el-]] {{:h₂el-/dt.}} (vgl. die Bedeutung von <em class="Latn mention" lang="la">[[wikt:indoles#Latin|indolēs]]</em>, von dieser Wurzel).
 
=== Aussprache ===
(Klassische) IPA(Taste): /ˈaː.lis/, [ˈäːlʲɪs̠]
 
(modernes kirchliches Italienisch) IPA(Schlüssel): /ˈa.lis/, [ˈäːlis]


=== <span id="Etymology">Etymology</span> ===
=== Suffix ===
<p>From <span class="etyl">[https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-Indo-European_language Proto-Indo-European]</span> <em class="Latn mention" lang="ine-pro">[https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=Reconstruction:Proto-Indo-European/-li-&action=edit&redlink=1 *-li-]</em>, which later dissimilated into an early version of <em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/-aris#Latin -āris]</em>. Perhaps connected to <em class="Latn mention" lang="ine-pro">[https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/h%E2%82%82el- *h₂el-]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">to grow</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> (cf. the sense of <em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/indoles#Latin indolēs]</em>, from this root).</p>
-ālis (Neutrum [[-āle]]); Suffix mit zwei Endungen der dritten Deklination
=== <span id="Pronunciation">Pronunciation</span> ===


*<span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_Latin Classical]</span><span class="ib-brac">)</span> [https://en.wiktionary.org/wiki/Wiktionary:International_Phonetic_Alphabet IPA]<sup>([https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Latin_pronunciation key])</sup>: <span class="IPA">/ˈaː.lis/</span>, <span class="IPA">[ˈäːlʲɪs̠]</span>
# An Substantive oder Ziffern angehängt, wodurch Beziehungsadjektive entstehen.
*<span class="ib-brac">(</span><span class="ib-content">[https://en.wikipedia.org/wiki/Latin_phonology_and_orthography#Ecclesiastical_pronunciation modern Italianate Ecclesiastical]</span><span class="ib-brac">)</span> [https://en.wiktionary.org/wiki/Wiktionary:International_Phonetic_Alphabet IPA]<sup>([https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Latin_pronunciation key])</sup>: <span class="IPA">/ˈa.lis/</span>, <span class="IPA">[ˈäːlis]</span>
#* ‎anima „Atem“ + ‎-ālis → ‎animālis „beleben, leben“
#* ‎crūra („Beine“) + ‎-ālis → ‎crūrālis „bezogen auf das Bein, crural“
#* ‎pedēs („Füße“) + ‎-ālis → ‎pedālis „den Fuß betreffend“
#* ‎duo („zwei“) + ‎-ālis → ‎duālis „dual“
#* ‎rēx „König, Herrscher“ + ‎-ālis → ‎rēgālis „königlich, königlich“
#* ‎nātūra „Natur“ + ‎-ālis → ‎nātūrālis „natürlich“
# Wird an Adjektive angehängt und erzeugt Adjektive mit einer intensivierten Bedeutung.
#* ‎aequus („gleich in einer bestimmten Qualität; gerade, Niveau“) + ‎-ālis → ‎aequālis („gleich in jeder Hinsicht, identisch im Wert; einheitlich, unveränderlich“)
#* ‎aeternus („von endlicher, aber langer Dauer, als gehöre es zu einem Aetas; dauerhaft“) + ‎-ālis → ‎aeternālis („von unendlicher Dauer; ewig, unendlich“)
#* ‎līber („frei, unabhängig, uneingeschränkt; offen, unvoreingenommen“) + ‎-ālis → ‎līberālis („persönliche Freiheit befürworten und fördern; großzügig, großzügig“)
#* ‎socius („verbinden, teilen, teilnehmen“) + ‎-ālis → ‎sociālis („kameradlich; verbündet, verbündet“)


=== <span id="Suffix">Suffix</span> ===
=== Nutzungshinweise ===
<p><span class="headword-line"><strong class="Latn headword" lang="la">-ālis</strong> (''neuter'' <strong class="Latn" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/-ale#Latin -āle]</strong>)</span>; ''[https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Latin_third_declension third-declension] two-termination suffix''</p>
Das Suffix -ālis wird (normalerweise, aber nicht ausschließlich) an ein Substantiv oder eine Zahl angehängt, um ein Adjektiv in Beziehung zu diesem Substantiv zu bilden. Wenn es an ein bestehendes Adjektiv angehängt wird, führt dies zu einer Intensivierung der Adjektivbedeutung und oft auch zu einer Einengung des semantischen Feldes. Wenn das Wurzelwort auf -l oder -lis endet, wird im Allgemeinen stattdessen -āris verwendet. Manchmal kommen beide Formen vor? z. B. līneālis und līneāris.
#<span class="use-with-mention"><span class="Latn" lang="en">Suffixed to [https://en.wiktionary.org/wiki/noun#English nouns] or [https://en.wiktionary.org/wiki/numeral#English numerals] creating [https://en.wiktionary.org/wiki/adjective#English adjectives] of relationship.</span></span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/anima#Latin anima]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">breath</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/animalis#Latin animālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">animate, living</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/crura#Latin crūra]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">legs</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/cruralis#Latin crūrālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">pertaining to the leg, crural</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/pedes#Latin pedēs]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">feet</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/pedalis#Latin pedālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">pertaining to the foot</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/duo#Latin duo]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">two</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/dualis#Latin duālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">dual</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/rex#Latin rēx]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">king, ruler</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/regalis#Latin rēgālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">regal, royal</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/natura#Latin nātūra]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">nature</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/naturalis#Latin nātūrālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">natural</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>
#<span class="use-with-mention"><span class="Latn" lang="en">Suffixed to [https://en.wiktionary.org/wiki/adjective#English adjectives] creating [https://en.wiktionary.org/wiki/adjective#English adjectives] with an [https://en.wiktionary.org/wiki/intensify#English intensified] meaning.</span></span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/aequus#Latin aequus]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">equal in a [https://en.wiktionary.org/wiki/given given] quality; even, level</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/aequalis#Latin aequālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">equal in every [https://en.wiktionary.org/wiki/respect respect], identical in value; uniform, unvarying</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/aeternus#Latin aeternus]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">having [https://en.wiktionary.org/wiki/finite finite] but long [https://en.wiktionary.org/wiki/duration duration] as if pertaining to an [https://en.wiktionary.org/wiki/aetas aetas]; lasting</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/aeternalis#Latin aeternālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">having [https://en.wiktionary.org/wiki/infinite infinite] duration; everlasting, infinite</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/liber#Latin līber]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">free, independent, unrestricted; open, unbiased</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/liberalis#Latin līberālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">advocating and promoting personal freedom; bountiful, generous</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>
#:‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/socius#Latin socius]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">associating, sharing, partaking</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span> + ‎<em class="Latn mention" lang="la">-ālis</em> → ‎<em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/socialis#Latin sociālis]</em> <span class="mention-gloss-paren annotation-paren">(</span><span class="mention-gloss-double-quote">“</span><span class="mention-gloss">companionable; allied, confederate</span><span class="mention-gloss-double-quote">”</span><span class="mention-gloss-paren annotation-paren">)</span>


==== <span id="Usage_notes">Usage notes</span> ====
=== Deklination ===
<p>The suffix ''-ālis'' is added (usually, but not exclusively) to a [https://en.wiktionary.org/wiki/noun noun] or [https://en.wiktionary.org/wiki/numeral numeral] to form an [https://en.wiktionary.org/wiki/adjective adjective] of relationship to that noun. When suffixed to an existing adjective, the effect is and to [https://en.wiktionary.org/wiki/intensify intensify] the adjectival [https://en.wiktionary.org/wiki/meaning meaning], and often to [https://en.wiktionary.org/wiki/narrow narrow] the [https://en.wiktionary.org/wiki/semantic_field semantic field]. If the root word ends in <em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/-l#Latin -l]</em> or <em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/-lis#Latin -lis]</em>, <em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/-aris#Latin -āris]</em> is generally used instead. Sometimes both forms are found; e.g., <em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/linealis#Latin līneālis]</em> and <em class="Latn mention" lang="la">[https://en.wiktionary.org/wiki/linearis#Latin līneāris]</em>.</p>
Adjektiv mit zwei Endungen in der dritten Deklination.
==== <span id="Declension">Declension</span> ====
<p>[https://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Latin_third_declension Third-declension] two-termination adjective.</p>
{| class="prettytable inflection-table inflection-table-la"
{| class="prettytable inflection-table inflection-table-la"
|-
|-

Version vom 12. Januar 2024, 20:48 Uhr

lat. -ālis, -āl + -is -ālis/dt.

Werk: [[:{{{Werk}}}|{{{Werk}}}]]


Latin

Alternative Formen

-āris, -ēlis, -īlis, -ūlis

Etymologie

Aus dem uig. *-li-, das sich später in eine frühe Version von -āris auflöste. Vielleicht verbunden mit uig. *h₂el- 'wachsen, nähren'; 'hinter, darüber hinaus, anders'; 'wandern, umherstreifen' (vgl. die Bedeutung von indolēs, von dieser Wurzel).

Aussprache

(Klassische) IPA(Taste): /ˈaː.lis/, [ˈäːlʲɪs̠]

(modernes kirchliches Italienisch) IPA(Schlüssel): /ˈa.lis/, [ˈäːlis]

Suffix

-ālis (Neutrum -āle); Suffix mit zwei Endungen der dritten Deklination

  1. An Substantive oder Ziffern angehängt, wodurch Beziehungsadjektive entstehen.
    • ‎anima „Atem“ + ‎-ālis → ‎animālis „beleben, leben“
    • ‎crūra („Beine“) + ‎-ālis → ‎crūrālis „bezogen auf das Bein, crural“
    • ‎pedēs („Füße“) + ‎-ālis → ‎pedālis „den Fuß betreffend“
    • ‎duo („zwei“) + ‎-ālis → ‎duālis „dual“
    • ‎rēx „König, Herrscher“ + ‎-ālis → ‎rēgālis „königlich, königlich“
    • ‎nātūra „Natur“ + ‎-ālis → ‎nātūrālis „natürlich“
  2. Wird an Adjektive angehängt und erzeugt Adjektive mit einer intensivierten Bedeutung.
    • ‎aequus („gleich in einer bestimmten Qualität; gerade, Niveau“) + ‎-ālis → ‎aequālis („gleich in jeder Hinsicht, identisch im Wert; einheitlich, unveränderlich“)
    • ‎aeternus („von endlicher, aber langer Dauer, als gehöre es zu einem Aetas; dauerhaft“) + ‎-ālis → ‎aeternālis („von unendlicher Dauer; ewig, unendlich“)
    • ‎līber („frei, unabhängig, uneingeschränkt; offen, unvoreingenommen“) + ‎-ālis → ‎līberālis („persönliche Freiheit befürworten und fördern; großzügig, großzügig“)
    • ‎socius („verbinden, teilen, teilnehmen“) + ‎-ālis → ‎sociālis („kameradlich; verbündet, verbündet“)

Nutzungshinweise

Das Suffix -ālis wird (normalerweise, aber nicht ausschließlich) an ein Substantiv oder eine Zahl angehängt, um ein Adjektiv in Beziehung zu diesem Substantiv zu bilden. Wenn es an ein bestehendes Adjektiv angehängt wird, führt dies zu einer Intensivierung der Adjektivbedeutung und oft auch zu einer Einengung des semantischen Feldes. Wenn das Wurzelwort auf -l oder -lis endet, wird im Allgemeinen stattdessen -āris verwendet. Manchmal kommen beide Formen vor? z. B. līneālis und līneāris.

Deklination

Adjektiv mit zwei Endungen in der dritten Deklination.

Number Singular Plural
Case / Gender Masc./Fem. Neuter Masc./Fem. Neuter
Nominative -ālis -āle -ālēs -ālia
Genitive -ālis -ālium
Dative -ālī -ālibus
Accusative -ālem -āle -ālēs
-ālīs
-ālia
Ablative -ālī -ālibus
Vocative -ālis -āle -ālēs -ālia