„TDPC/Anmerkungen“ – Versionsunterschied
| [ungesichtete Version] | [ungesichtete Version] |
Die Seite wurde neu angelegt: „Die Anmerkungen sind innerhalb der Paragraphen durchnumeriert; die erste Zahl bezeichnet jeweils die Paragraphennummer. {| class="wikitable" |+ |2,1 |Rom. 1,20; Luther übersetzt »Gottes unsichtbares Wesen«; .s auch Einf. S. XI. | | |- |2 |Vgl. 2 Cor. 4,18. | | |- | | | | |} 2,1 Rom. 1,20; Luther übersetzt »Gottes unsichtbares Wesen«; .s auch Einf. S. XI. 2,2 Vgl. 2 Cor. 4,18. 2,3 Vgl. De mente 5 n. 84, 6-10. 2,4 Vgl. Apol. doctae ign. n. 16 (II 1…“ |
Keine Bearbeitungszusammenfassung |
||
| Zeile 138: | Zeile 138: | ||
13,7 Vgl. Proclus, In Plat. Parm. VI (Plat. Lat. III 70,9f.); De coniect. I 5 n. 21,3-10 (III 27). | 13,7 Vgl. Proclus, In Plat. Parm. VI (Plat. Lat. III 70,9f.); De coniect. I 5 n. 21,3-10 (III 27). | ||
14,1 Vgl. Eccl. 1,8. | |||
14,2 Vgl. De ap. theor. n. 4,9-11; 5,1-4. | |||
14,3 Zum Problem des Gottesnamens vgl. De docta ign. I 24-26 m. 74 f. | |||
14,4 S. u. n. 26,10-12; 58,14-16; 69,4 f. | |||
14,5 Gen. 17,1. | |||
14,6 Ex. 3,14. | |||
14,7 Thierry von Chartres, Commentum II 2 (S. 97). | |||
14,8 Vgl. ders., ebd. II 17 (S. 96); De dato patr. 2 n. 98,7.9 (IV 73). | |||
14,9 Vgl. De gen. 1 n. 147,4 .f (IV 107). | |||
15,1 Act. 17,23. | |||
15,2 Vgl. Dionysius Areopagita, De div. nom. VII 3 (PG 3, 872 AB); De myst. theol. I 1 (PG 3, 997B-1000A); Bonaventura, In Hexaèmeron coll. I 29 .f (V 341); Johannes Gerson, De mystica theologia tr. I cons. 43,14 -22; Epist. V ad abbatem et monachos Tegernseenses (ed. Vansteenberghe S. 114f.). | |||
15,3 Vgl. Dionysius Areopagita, Epist. V ad Dorotheum (PG 3, 10734). | |||
15,4 Vgl. De quaer. deum 3 n. 39,1-10 (IV 27f.). | |||
15,5 Vgl. Bonaventura, Itinerarium I 2 (V 297a); Apol. doctae ign. n. 14 (II 11,5-7). | |||
16,1 Vgl. Compend. Epil. n. 45,9-12 (XI 3 S. 34). | |||
16,2 Vgl. De docta ign. I 5 n. 117 (I 76,5 f.); De coniect. I 7n. 107, 15f. (III 104). | |||
16,3 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (144,33f.). | |||
16,4 Vgl. De vis. dei 14 n. 58 (I fol. 106*,28f.). | |||
16,5 Act. 17,28. | |||
17,1 Vgl. De docta ign. 14 n. 12 (I 11,9-18). | |||
17,2 Vgl. Aristoteles, De anima I (A 2 404 b 17f.; 5 409 b 26-28; 410 a 23-25); III (Г 3 427 a27-29; b 5); Eckhart, In loh. n. 26; 123 (LW III 21,4f.: 107,8); De fil. dei 6 n. 86,4 f. (IV 61 f.); Compend. 10 n. 32,5 (XI 3 S. 25). | |||
17,3 Vgl. De beryllo n. 71,18f. | |||
17,4 Vgl. Eckhart, Sermo XXIV 2 n. 247 (LW IV 225,13-226,5). | |||
17,5 S. o. Anm. 10.1. | |||
18,1 Die Rede von der Nahrung für die Betrachtung entstammt der sog. Speisemetaphorik, die, an biblische Vorstellungen anknüpfend, mi Mittelalter große Verbreitung hatte (vgl. E. R. Curtius, Europäische Literatur und lateinisches Mittelalter, S. 144ff.). | |||
18,2 manuduci: vgl. Dionysius Areopagita, De div. nom. I 3 (PG 3, 589 C); De coniect. I 9 n. 41,6f. | |||
18,3 Vgl. Plato, Res publ. IV (436 c-e); Sermo CCLXXXII (Alleluia. Veni, sancte spiritus, p II 1 fol. 185",20-22). S. auch G. v. Bredow, Der spielende Philosoph (Vierteljahresschrift für wissenschaftliche Pädagogik 32 (1956), s. 108-115), S. 109f. | |||
19,1 Vgl. Boethius, Cons. phil. V pr. 6,4 (CCSL XCIV 101,8f.). | |||
19,2 Арос. 22,13. | |||
20,1 Vgl. De docta ign. I 4 n. 113 (I 73,8-10): Deus est absoluta maximitas atque unitas, absolute differentia atque distantia praeveniens et uniens. | |||
20,2 Vgl. ebd. I 23 n. 72; I 3 n. 106 (I 47,18f.; 69,24). | |||
20,3 Vgl. Proclus, In Plat. Parm. VI (ed. Cousin 1076,35-37; 1092, 36-1093,1; 1123,26f. u. ö.). | |||
21,1 Sap. 7,24. | |||
21,2 Ps. 18,5; 147,15; Hebr. 4,12; vgl. Johannes Scottus, Periphyseon 1(60,31f.) und Randbemerkung von Cusanus ni seinem Ex- emplar Cod. Londin. Brit. Mus. Addit. 11035 (s. MFCG 3, 1963, 88). | |||
21,3 Sap. 8,1. | |||
21,4 Aristoteles, Physik III (F 1201 a27); Metaphysik XII (A 6 1072 a 25): Boethius, Cons. phil. III m. IX (CCSL XCIV 51,3): stabilisque manens das cuncta moueri. | |||
21,5 Proclus, In Plat. Parm. VI (ed. Cousin 1076,34f.): Dionysius Areopagita, De myst. theol. V (PG 3, 1048 A). | |||
21,6 Jes. 66,1; Ps. 113,16. | |||
21,7 Vgl. Johannes Scottus, De div. nat. V 31 (PL 122, 942 BC). | |||
21,8 Vgl. ders., Periphyseon III (82,8-20). | |||
22,1 rationes aeternae: vgl. Augustinus, Epist. CLX (PL 33,701 f.); Eckhart, In Sap. n. 32 ( L W II 352,10-353,1): deus fecit omnia, ut essent, id est ut haberent esse extra in rerum natura, quamvis ab aeterno in ipso fuerint et aeternaliter secundum suas rationes. | |||
22,2 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (204, 10-32); Cla- renbaldus von Arras, Tractatulus 47 (LaW 248); De sap. I n. 38.19-21. | |||
22,3 Vgl. De beryllo n. 11,11-13. | |||
23,1 Vgl. Dionysius Areopagita, De myst. theol. I 3 (PG 3, 1000 B; Dionysiaca I 5722 in der Übersetzung des Saracenus und des Ambrosius Traversari). | |||
23,2 Zum Bild des Jagens vgl. De coniect. I Prol. n. 70,11f.; 6 n. 102,8-10 (III 71; 98f.); De ven. sap. Prol. n. 1,19f. | |||
23,3 Vgl. De ludo globi I n. 5 (I fol. 152",27-29); De ven. sap. 28 n. 83,7 f. | |||
23,4 Vgl. De docta ign. I 10 n. 153 (I 98,6-11). | |||
23,5 Gen. 6,17; 7,15; Rom. 8,2. | |||
23,6 Vgl. Heimericus de Campo, Ars demonstrativa (Cod. Cus. 106 fol. 70%*): quia secundum legem naturalis providentiae superiora regunt inferiora per media. Ergo intellectus immateriales influunt substantiis generabilibus et corruptibilibus per caelum tamquam per aptum medium. (70%,7 ff.): ille motus est primo situalis et quia ordinatur instrumentaliter ad regimen inferiorum mundi a caelo localiter contenti, ideo est etiam contenti localis. De beryllo n. 36,4-6. | |||
23,7 Vgl. Honorius Augustodunensis, De imagine mundi I 68 (PL 172, 138). Cusanus hat hier die Gegenläufigkeit von Planetenbewegung und Drehung des Firmamentes im Blick. | |||
23,8 Vgl. ders., ebd. I 91 (142). | |||
24,1 Vgl. De docta ign. I 4 n. 1 (I 10,12-15). | |||
24,2 Vgl. De vis. dei 9 n. 34 (I fol. 103,34). | |||
24,3 Vgl. De docta ign. I 17 n. 49 1( 34,8-11). | |||
24,4 Vgl. ebd. I 13-15 nn. 35 ff. | |||
25,1 Vgl. Boethius, Cons. phil. III pr. 11,10-13 (CCSL XCIV 37, 25-36); Dedocta ign.I 17 n. 481( 33,13); De pace fidei 8n. 2 (VII 22,10 f.). | |||
25,2 S. u. Anm. 26,1. | |||
25,3 Vgl. Dionysius Areopagita, De myst. theol. I 2 (PG 3, 1000 B); De ven. sap. 13 n. 35,5-8. | |||
26,1 Vgl. Thierry von Chartres, Lectiones IV 1 (S. 188); De mente 2 n. 67,8-68.16. | |||
27,1 Vgl. De vis. dei 12 n. 49 (I fol. 1051,9 ff.). | |||
27,2 Vgl. De ven. sap. 13 n. 35,6f. | |||
27,3 Vgl. De beryllo n. 10,21 .f | |||
27,4 Vgl. Thierry von Chartres, Commentum I 2 (S. 97); De coniect. II 1 n. 72,2 (III 72). | |||
27,5 Ps. 67,36. | |||
27,86 Vgl. Apol. doctae ign. n. 47 (II 32,11-13). | |||
28,1 Vgl. Thierry von Chartres, Commentum I 19 (S. 97); De docta ign. I 1n. 97 (I 65,3). | |||
28,2 Vgl. Plato, Tim. 28 b; Aristoteles, Physik VIII (0 1251 b 28-252 a 1); De caelo et mundo I (A 3 270 a 12-22; 12 283 a 20-24); De ven. sap. 9 nn. 23ff.; De docta ign. I 8 nn. 132ff.: De possibilitate sive materia universi. | |||
28,3 Vgl. De ven. sap. 27 n. 82,1 f. | |||
28,4 Zu den Seinsweisen vgl. H. Schnarr, Modi essendi. Interpreta- tionen zu den Schriften De docta ignorantia, De coniecturis und De venatione sapientiae von Nikolaus von Kues, Buchreihe der Cusanus-Gesellschaft, Bd. V, Münster 1973. | |||
29,1 Vgl. De princ. n. 33,12-19; De ven. sap. 3 n. 7,11-13. | |||
29,2 Vgl. De ap. theor. n. 15,16-19; 21 .f Vund VI. | |||
30,1 ratio = Wesensgrund, vgl. De beryllo n. 57,4-6. | |||
30,2 Vgl. Sermo I n. 2,25-27 (XVI 1 S. 4). | |||
31,1 Jes. 45,15; Matth. 11,25. | |||
31,2 Matth. 18,3f.; vgl. De docta ign. III 1 n. 245 (1 152, 19-22); De vis. dei 5 n. 13 (I fol. 100°21 f.). | |||
31,3 Vgl. De quaer. deum 3 n. 39,1-3 (IV 27). | |||
31,4 Vgl. Matth. 23,8. | |||
31,5 Vg.l Dionysius Areopagita, Epist. Vad Dorotheum, ni der Über- setzung des Ambrosius Traversari: Ad hanc pertingit eaque absorbetur quisquis Deum nosse ac videre meruerit (Diony- siaca I 6204_6211). Thierry von Chartres, Lectiones Prol. 10 (S. 126); De vis. dei 7 n. 25; 21 n. 93 (I fol. 102, 17 f.; 110",43). | |||
31,6 Matth. 11,27; Luc. 10,21f.; Joh. 14,8f. Vgl. Sermo XCVIII (Videte, ne contemnatis, I 1 fol. 74°,30-34). | |||
32,1 Ephes. 3,17. | |||
32,2 Joh. 14,17. | |||
32,3 Joh. 14,26. | |||
32,4 Vgl. De docta ign. III 9 n. 238; 12 n. 256 (I 148,28-149,2; 158.24-26). | |||
32,5 Gal. 4,6; Rom. 5,5. | |||
32,6 Joh. 17,14; 18,36. | |||
32,7 Joh. 14,17; 1 Cor. 2,14. | |||
32,8 Joh. 16,33: ego vici mundum. Vgl. De vis. dei 12 n. 48 (I fol. 104',38); Eckhart, Predigt 10 (DW I 164,16-18): War umbe enwerden wir denne niht wîs? Dâ gehoeret vil dar zuo. Diu meiste sache ist, daz der mensche muoz durchgân und übergân alliu dine und aller dinge ursache, und dis beginnet den menschen verdriezen | |||
32,9 Sermo CCLXXIX (Pater vester caelestis, p II 1fol. 183,39 46); Sermo CCLXV 1 (Sic currite, p I I fol. 1674,20-26). | |||
32,10 1 Cor. 1,20. | |||
32,11 Ps. 83,8. | |||
32,12 Vgl. Joh. 9; Matth. 9,27-31, Marc. 10,46-52; Sermo XIX n. 2. 17-22 | |||
32,13 Deut. 31,6; Ps. 9,11; 36,28; Jes. 41,17. | |||
32,14 p glättet die unschöne (verderbte?) Textform »desperatus de se ipso... certus est« in: »diffidens de se ipso...certusagnoscita. | |||
32,15 Vgl. Johannes Scottus, De div. nat. V 30 (PL 122, 940 D); Bonaventura, Itin. I 1; 8 (V 296f.; 298 a); Sermo XXI n. 42. | |||
32,16 Vgl. Luc. 11,1-13; De dato patr. 5 n. 119,1-12 (IV 85f.). | |||
32,17 Col. 3.4; 1 Joh. 2,28; 3,2 | |||
32,18 Joh. 14,21. | |||
32,19 Joh. 14,23; vgl. Sermo LII (Sedete quoadusque, p I 1fol. 54', 26-28): caritas tua est vita tua, quia est participatio absolutae caritatis et vitae, ut secundum ascensum tuum in caritatem sit descensus caritatis in te. Est enim amor transformatorius amantium. Dilectio dei est deum venire et manere. Sermo CLXV (Suscepimus, deus, misericordiam tuam, p I 1 fol. 91',32-34): Qui in caritate manet, in deo manet, et deus in eo. Est coincidentia in manere sanctum in deo et deum in sancto. | |||
32,20 Vgl. Compend. Epil. n. 47,4f. (XI 3 S. 36). | |||
33,1 Vgl. De docta ign. III 1 n. 250 (I 155,15-21). | |||
33,2 Vgl. ebd. III 6 n. 219 (138,3-14); Sermo LII (Sedete quoadus- que, p I 1fol. 54°,5-9). | |||
33,3 Vgl. Eckhart, Predigt 22 (DW I 385,4 f. 7-10). | |||
33,4 Vgl. Joh. 14,13f.; 15,16; 16,23f. 26f.; Sermo CCLXVIII (Haec omnia tibi dabo, p I 1fol. 171°,14-16). | |||
33,5 Rom. 12,3. | |||
33,6 Hebr. 1,2; Joh. 1,3; Ps. 32,6. | |||
33,7 Ephes. 1,23. | |||
33,8 Marc. 9,23. | |||
34,1 Vgl. Avicenna, Metaphysica IV 2 (85raF). | |||
34,2 Vgl. Eckhart, In Ioh. n. 9 (LW III 10,5f.). | |||
34,3 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (120,22-25.30f.); De sap. I n. 23,10f.; De mente 2 n. 59,12-14; Sermo CCXLVIII (Nos revelata facie, p II 1 fol. 150',15 f.). | |||
34,4 Vgl. Augustinus, En. in Ps. 84,8 n. 9 (CCSL XXXIX 1168,71-76); Sermo CCLIV (Pax dei, p II 1 fol. 155°,32-41). | |||
34,5 Matth. 5,8. Haubst (MFCG 12, 161) vermißt diesen Stellennachweis: er ist in der .1 Auflage am selben Ort, in h zu n. 34 Zeile 9 nachzulesen. | |||
35,1 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (52,30-33); zum Verhält- nis von Liebe und Erkenntnis Gottes, das Cusanus als Koinzidenz beschreibt, vgl. Epist. VI und XI an Caspar Aindorffer und Epist. XVI an Bernhard von Waging (bei Vansteenberghe S. 111f.; 122; 135). | |||
35,2 Deut. 6,5; Luc. 10,27. | |||
35,3 Rom. 8,9f.; Gal. 4,6; vgl. 1Cor. 2,16. | |||
36,1 fides Christi: vgl. Rom. 3,26; Gal. 2,16; 3,22. | |||
36,2 2 Petr. 1,4 | |||
36,3 Vgl. De ludo globi I n. 35 (I fol. 156*,43-45). | |||
36,4 Ps. 32,9; 148,5 | |||
37,1 Vgl. Act. 2,1-13. | |||
37,2 Vgl. De ludo globi I n. 102 (I fol. 1665,19f.). | |||
37,3 Vgl. Marc. 16,17f.; Luc. 10,19; 1 Cor. 12,10. | |||
38,1 Vgl. Ephes. 4,7. | |||
38,2 Rom. 8.9. | |||
38,3 Joh. 1,3; Symbolum Constantinopolitanum (ES 150). | |||
38,4 Vgl. Aristoteles, Ethic. Nic. X 7 (1177 a 12-18); Sermo XCIV (Deus in loco sancto suo, p II 1 fol. 75°, 18-20); De beryllo n. 1,3-5. | |||
38,5 Vgl. Aristoteles, MetaphysikI (A1980a21); De pace fidei 6 n. 16 (VII 15,7-11). | |||
38,6 Vgl. De ludo globi I nn. 70f. (I fol. 161', 40-43); Sermo CCXLIII (Michael et angeli eius, p II 1 fol. 147,11-18). | |||
38,7 Vgl. De vis. dei 10 n. 41 (I fol. 104°, 16f.). | |||
38,8 Vgl. Liber de causis V(VI) (n. 60,35f.); De docta ign. I Prol. n. 90 (I 59,6-9); De ludo globi I n. 70 (I fol. 161°,37-42). | |||
38,9 Ps. 87,7, 106,14; Jes. 9,2; Matth. 4,16; Luc. 1,79. | |||
38,10 Vgl. De sap. I n. 13,3- 12; Sermo CCVIII (Mitto angelum meum, p I 1 fol. 1234,33-37); Sermo CCLIV (Pax dei quae exsupe- rat, p I 1 fol. 154°,41.44 46). | |||
39,1 Hebr. 11,1-3; 2 Cor. 4,18. | |||
39,2 1 Cor. 13,12; 2 Cor. 4,6. | |||
39,3 Joh. 8,23; 17,14. | |||
39,4 1 Joh. 3,2 | |||
39,5 2 Cor. 12,2-4; vgl. Apol. doctae ign. n. 16 (II 12,4f.). | |||
39,6 Vgl. Eckhart, Sermo XXIV 2 n. 246 (LW IV 225,11f.); Predigt 1 (DW I 11,5-8; 11,10-12,3); Predigt 2 (25,6-26,3; 40,1-4): Ez ist von allen namen vrì und von allen formen blôz, ledic und vrì zemâle, als got ledic und vrì ist in im selber. | |||
40,1 Vgl. Compl. theol. 1 (II 2 fol. 98°, 31-34); Sermo CCXLVIII (Nos revelata facie, II 1 fol. 150", 10 f.). | |||
40,2 Vgl. Dir. spec. 20 (XIII 49,14-21) | |||
40,3 Vgl. De coniect. I Prol. n. 3,1 f.; 1 n. 54,6 f.12.20-23 (III 4;55 f.); De fil. dei I n. 54.21£. (IV 42). | |||
40,4 Vgl. De docta ign. I 3 n. 10 (I 9,14-16); De coniect. I Prol. n. 2,3-6 (IlI 4); s. u. Anm. 42,4 | |||
40,5 Vgl. Dir. spec. 20 (XIII 49,17-27). | |||
41,1 Vgl. Augustinus, De doctr. christ. I 6 n. 6 (CCSL XXXI S. 9f.). | |||
41,2 Vgl. De ven. sap. 14 n. 39,4ff.; Dir. spec. 1(XIII 3,25-4,20). | |||
41,3 Vgl. Dionysius Areopagita, De div. nom. XIII 3 (PG 3, 981 A); Demyst.theol.V(PG3. 1045f.). | |||
41,4 Vgl. ders., De cael. hier. I 3 (PG 3, 140 C-141 A). | |||
41,5 Vgl. Cribr. Ale. II 1 n. 88,9 - 14. | |||
41,6 Vgl. D e doctaign. I l n. 4 (I 6,21 t.): tanto quis doctior erit, quanto se sciverit magis ignorantem. De ven. sap. 12 n. 32,1 f. | |||
42,1 Vgl. De coniect. II I n. 76,13 (III 75); .s dort auch Anm. 32 zu n . 76,14-18 (S. 214) und Anm. 19,3 zu n. 35,13f. (S. 211f.). Cusanus denkt an das Quadrat, in dem sich Durchmesser und Seite verhalten wie V2:1 | |||
42,2 Vgl. Aristoteles, Metaphysik I A( 5 986 a 17f.). | |||
42,3 Cusanus trägt hier den bekannten Beweis für die Irrationalität von V2 vor. Vgl. De coniect. II 1n. 76,9-14 (III 75); De math. compl. (p I 2 fol. 67,23 f.); Die mathematischen Schriften (hrsg. von .J E. Hofmann, Schriften H. 1, 1952, S. 89); De coniect. (hrsg. von J. Koch und W. Happ, Schriften H. 17, 1971, Anm. 76,3). | |||
42,4 S. o. Anm. 40,3; vgl. De ven. sap. 12 n. 31,10f. | |||
42,5 Vgl. De coniect. I 10 n. 52,12f. (III 54). | |||
43,1 Aristoteles, Anal. post. I (A 171 a 19f.); vgl. De docta ign. I 14 n. 38 (1 28,15). | |||
43,2 Vgl. De mente 3 n. 70,2 .f | |||
43,3 Zur Unterscheidung von entia realia und entia rationis vgl. De beryllo n. 7,2-5. | |||
43,4 Vgl. ebd. 32 n. 56,22-26. | |||
43,5 Vgl. De coniect. I 2 n. 7,5-9 (III 11f.). | |||
43,6 Vgl. Moses Maimonides, Dux perplexorum III 2 (ed. Iustinianus, Paris 1520 fol. 84°). | |||
43,7 Vgl. De coniect. I Prol. und 1 n. 2,2-9 und 5,3-8 (III 4; T); De sap. I n. 25,4 f. | |||
43,8 1 Cor. 13,12 | |||
43,9 Vgl. Boethius, De trin. 2 (152,20): omne. esse ex forma est. S. u. Anm. 64,1 43,10 Vgl. Boethius, In Categ. Aristotelis I (PL 64, 201 B); Clarenbaldus von Arras, Tractatus IV 17 (LaW 152): omnis quantitas vel continua vel discreta est. D. h. jedes Quantum ist entweder ein Kontinuum, also Fläche oder Körper, oder eine Menge, also in einer Zahlenfolge feststellbares Wieviel, magnitudo oder multitudo. | |||
43,11 1 Vgl. De beryllo n. 43,6-10 | |||
43,12 Aristoteles, De anima III 7 (T 431 a 14f.); De docta ign. III 7 n. 226 (I 141,28-30). | |||
43,13 Zur Unterscheidung von ›quia est und quid est .s Aristoteles, Anal. post I (B 1 89 b 24f.). Vgl. Johannes Scottus, Periphy-* seon I (138,8f.); Albertus Magnus, In De div. nom. (Cod. Cus. 96 fol. 79rb, 87rb), dazu die Randbemerkungen von derHand des Cusanus (Baur 110 und 167); De ven. sap. 12 n. 31,11 f. S. auch De pace fidei 18 n. 65 (VII 60, Anm. zu 2). | |||
44,1 Vgl. dazu E. Hoffmann, »Dies sanctificatus«, Erläuterungen (CT I 1 S. 46). | |||
44,2 De docta ign. I 1 n. 31 (I 23,1-4). | |||
44,3 Aristoteles, Metaphysik VIII (H 3 1043 b 36-1044 a 2); vgl. De coniect. I 5 n. 17,11 (III 22). | |||
44,4 Aristoteles, De anima II (B 3 414 b 29-31); vgl. De docta ign. I 1l n. 32 (I 23.15-18) 44,5 Vgl. Augustinus, De doctr. christ. I 5 n. 5 (CCSL XXXII 9); Thierry von Chartres, Lectiones VII 5 (S. 222); s. auch E Hoffmann, Platonismus und Mystik im Mittelalter, S. 105-114 | |||
44,6 Vgl. De coniect. I 8 n. 35,1-5 (III 40). | |||
45,1 Vgl. Clarenbaldus von Arras, 'Tractatus I 34 (LaW 98f.). | |||
45,2 Vgl. De vis. dei 17 nn. 73f. (I fol. 108<sup>r</sup>,28ff.). | |||
45,3 Vgl. De dato patr. 3 n. 105,4-6 (IV 78). | |||
46,1 Vgl. De docta ign. I 5 n. 14 (I 13,6f.). | |||
46,2 Macrobius, Comm. in Somn. Scip. 16 n. 7 (ed. Willis II 19,24-27); Proclus, In Plat. Parm. VI (ed. Cousin 1076,25-29); De docta ign. I 5 n. 14 (I 12,22-24). | |||
46,3 Proclus, In Plat. theol. II 1 (76; 81); vgl. Sermo XXIV n. 7,5 f. | |||
46,4 Vgl. De mente 6 n. 95,3-10; De beryllo n. 63,15-20. | |||
46,5 Vgl. Sermo CCLXV 1 (Sic currite, p I 1 fol. 167%,7f. 24 f.). | |||
47,1 Vgl. Cribr. Ale. I 5 n. 100,6-10. | |||
47,2 Vgl. De docta ign. II7 n. 130 (I83, 20f.). | |||
48,1 Cusanus knüpft hier an an die augustinische Lehre von den vestigia trinitatis, den Spuren der Trinität in der Schöpfung. Vgl. Augustinus, De trin. VI 10 n. 12 (CCSL L 242,45 47): Opor- tet igitur ut creatorem per ea quae facta sunt intellecta conspicientes trinitatem intelligamus cuius in creatura quomodo dignum est apparet uestigium. De mente 11 n. 132,9-12; De pace fidei 7 m.21 (VII 21,10-14). | |||
48,2 Vgl. De ap. theor. n. 15,13. | |||
49,1 Symbolum Quicumque (ES 75); vgl. Sermo CCLXXIX (Pater vester caelestis, p II 1 fol. 183,19-21). | |||
49,2 Vgl. Thierry von Chartres, Glossa V 21; 27 (S. 321; 322). | |||
49,3 Symbolum conc. Tolet. XI (ES 525); Decretales Gregorii XI lib. Itit. 1.c 2. Damnamus (ed. Friedberg I 7); Sermo I n. 10,11- 21 (XVI 1S.9). | |||
49,4 Vgl. Thierry von Chartres, Lectiones I 8 (S. 154); De princ. n. 9.9f. | |||
49,5 Symbolum conc. Tolet. I »Libellus in modum symboli« (ES 188). | |||
49,6 Decretum pro lacobitis (ES 1331); Richard von S. Victor, De trin. IV 15 (PL 196, 939 C). | |||
49,7 Vgl. Boethius, De trin. 1; 3 (151,8f.; 155,27-29). | |||
49,8 Vgl. De ap. theor. n. 8,1; 15,10. | |||
49,9 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon II (198,30 f.). | |||
49,10 Vgl. Sermo CCXXX (Trinitatem in unitate veneremur, p I 1fol. 135°, 8ff.); ferner De docta ign. I 8f. nn. 22ff. zu unitas, unitatis aequalitas, conexio. | |||
49,11 Vgl. Constitutio de summa Trinitate et fide catholica (ES 850). | |||
50,1 Vel. Symbolum conc. Tolet. XI (ES 528); Sermo I n. 6,9-14 (XVI 1S. 7). | |||
50,2 Vgl. Compend. 10 n. 30,2-4 (XI 3 S. 24). | |||
50,3 Vgl. Clarenbaldus von Arras, Tractatus I 40 (LaW 123); Cribr. Ale. II 5 m. 100,11-13. | |||
50,4 Vgl. Augustinus, De trin. VI 10 n. 1 (CCSL L 242,29-34); De beryllo n. 39,8-12. | |||
51,1 S. o. n. 43,17; De coniect. I 1 n. 54,1-55,10 (III 55). | |||
51,2 Vgl. Cribr. Ale. II 5 n. 100,6-10. | |||
52,1 S. o. n. 10,17-21; 19,1-3. | |||
53,1 S. o. Anm. 41,6; Dionysius Areopagita, De myst. theol. I (PG3, 1025 A; in der Übersetzungdes Saracenus Dionysiaca I 5792-5803). | |||
53,2 Vgl. De deo abse. n. 10,5-7 (IV 7). | |||
54,1 Vgl. De docta ign. I 1 n. 32 (I 24,6f.). | |||
54,2 Vgl. ebd. n. 31 (22,19f.): cum via ad incerta non nisi per presupposita et certa esse possit. | |||
Version vom 29. Juni 2024, 19:01 Uhr
Die Anmerkungen sind innerhalb der Paragraphen durchnumeriert; die erste Zahl bezeichnet jeweils die Paragraphennummer.
| 2,1 | Rom. 1,20; Luther übersetzt »Gottes unsichtbares Wesen«; .s auch Einf. S. XI. | ||
| 2 | Vgl. 2 Cor. 4,18. | ||
2,1 Rom. 1,20; Luther übersetzt »Gottes unsichtbares Wesen«; .s auch Einf. S. XI.
2,2 Vgl. 2 Cor. 4,18.
2,3 Vgl. De mente 5 n. 84, 6-10.
2,4 Vgl. Apol. doctae ign. n. 16 (II 12,9-11).
3,1 Vgl. De docta ign. III 6 n. 215 (I 136,6f.).
3,2 Vgl. De coniect. I 8 n. 32,1-10 und I 16 n. 157,17-19 (III 38; 157).
3,3 Vgl. De docta ign. 16 n. 15 (I 13,23-25).
3,4 2 Cor. 4,18.
5,1 Vgl. Thomas, De pot. q. 3.a 1ad 2; De ven. sap. 3n. 7,3f.
5,2 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (64,3 f.)
6,1 Vgl. De coniect. I 6 n. 98,19 (III 96).
6,2 Vgl. De docta ign. I 23 n. 70 (I 46,17-20).
6,3 Vgl. Sermo CCXIII n. 4 (CT I 2/5, S. 88,4 f.).
6,4 Vgl. De docta ign. I 7 n. 130 (I 84,8f.).
6,5 Vgl. ehd. II 9 n. 141 (89,28-90,2).
6,6 Vgl. Thierry von Chartres, Glossa V 21 (S. 321); s. auch u. n. 49,23-26.
6,7 Vgl. ders., Tractatus 40 (S. 197).
6,8 Vgl. De ven. sap. 23 n. 68,10ff.
7,1 Dan. 3,45.52.56.
7,2 S. u. n. 8,6f .; vgl. De docta ign. I4 n. 11 ( I 10, 12f.); Sermo XXIV n. 14,16: Aber Got allein is alles, das da syn mach. Compend. Epil. n. 45,7f. (XI 1 S. 34).
8,1 Vgl. De gen. 1n. 145,10-12 (IV 106).
8,2 Vgl. De docta ign. I 2 n. 5 (I 7,11 f.); De ven. sap. 13 n. 34,12f. P. Wilpert, Das Problem der coincidentia oppositorum in der Philosophie des Nikolaus von Cues, in: Humanismus, Mystik und Kunstin der Welt des Mittelalters, hrsg. v. .J Koch (Leiden/ Köln 1953), S. 39-55, übersetzt »deus estomne id quod esse potest« mit »Gott ist alles, was er sein kann« (siehe auch De ven. sap. 13 n. 34, Schriften Heft 14; vgl. aber dagegen auch ebd. n. 33). Ich übersetze »Gott ist alles, was sein kann«, Keine der beiden Übersetzungen trifft die Bedeutung der lateinischen Wendung ganz. Während es die ontologische Differenz alles kreatürlichen Seins ausmacht, daß sein Selbstsein (er, sie, es) bestimmtes Begrenztsein ist und insofern eine Einschränkung des Könnens, ist Gottes Selbstsein unbegrenzte Macht und damit sein Er-seinkönnen Seinkönnen überhaupt. Die Übersetzung Wilperts kann dahin mißverstanden werden, daß man Gott als bestimmtes Subjekt versteht, die andere Übersetzung kann pantheistisch mißdeutet werden. Zwischen diesen beiden Abwegen liegt die Vermittlung des Cusanus, daß Gott dieIdentität von Er-sein und Alles-sein und zugleich in allem Seinkönnen des Kreatürlichen wirklich ist. Zum Problem s. auch K. Jacobi, Die Methode der Cusanischen Philosophie, Freiburg/München 1969, S. 56 Anm. 45; K. Flasch, Die Metaphysik des Einen bei Nikolaus von Kues, Leiden 1973. S. 168-171.
8,3 S. u. n. 11.4-10; 27,15; 30,10-14; 52.4-6.
8,4 Vgl. De docta ign. III 1 n. 185 (I 120,16f.).
8,5 Luc. 3.8.
8,6 Luc. 12,25.
8,7 Vgl. De docta ign. I 16 n. 43 (I 31,6); De ven. sap. 3 n. 8,9-11.
8,8 Vgl. Thierry von Chartres, Lectiones I 4 (S. 153); Apol. doctae ign. n. 42 (II 28,19-22).
9,1 Aristoteles, Praed. (4 1 b 25-27); vgl. Johannes Scottus, Periphyseon III (168,23-29).
9,2 Deut. 7,21; 10,17; Ps. 47,2; 88,8; Joh. 10,29.
9,3 Vgl. Boethius, De trinitate 4 (156,18-157,1); Thierry von Chartres, Lectiones IV 58 (S. 202); De ven. sap. 12 n. 33,3.
9,4 Vgl. De ven. sap. 34 n. 102,6-8.
9,5 Vgl. De docta ign. I2n. 5; 4n. 1 (I 7,10; 10,22-24) u. ö.
9,6 Vgl. Plato, Leges 716 c; Proclus, Elem. theol. prop. XCII und CXVI (S. 299; 497); ders., In Plat. Parm. VI(Cod. Arg. 84; siehe R. Haubst, MFCG I (1961), S. 28); Randbemerkung des Cusanus z. St.: Deus mensura omnium (Cod. Cus 186 fol. 114°; siehe R. Haubst ebd. S. 31). De sap. Il n. 46,20-22; .s auch unten n. 13,11 f.; 52,18.
9,7 Vgl. Thierry von Chartres, Commentum I 31 .f (S. 100f.); De docta ign. I 8 n. 22f.; I 7 n. 129 (I 17; 82,24 83,3); De sap. I n. 23,1-4.
9,8 Vgl. Thierry von Chartres, Tractatus 45 (S. 199).
10,1 Zum Axiom »finitum non capax infiniti« vgl. Boethius, Cons. phil. I pr. 7,17 (CCSL. XCIV 33,51-53): Etenim finitis ad se inuicem fuerit quaedam, infiniti uero atque finiti nulla umquam poterit esse collatio. De docta ign. I 3 n. 9 (I 8,20f.): ex se manifestum est infiniti ad finitum proportionem non esse.
10,2 S. u. Anm. 12,1; De ven. sap. 26 n. 77,2 .f
10,3 Vgl. De coniect. I 6 n. 23,10f.
11,1 Vgl. Sermo I n. 11,36f. (XVI 1 S. 10); De docta ign. 12 m. 8 (I 8, 9-11): Oportet autem attingere sensum volentem potius supra verborum vim intellectum efferre quam proprietatibus vocabulorum insistere, quae tantis intellectualibus mysteriis proprie adaptari non possunt.
11.2 Vgl. Plato, Res publ. VI (508a 4ff.); VII 2f. (516aff.); Leg. X8 (897 d 8ff.). Cusanus besaß beide Schriften, die Politeia in der Übersetzung des Petrus Candidus (Cod. Cus. 178), die Nomoi in der Übersetzung des Georg von Trapezunt (Cod. Londin. Brit. Mus. Harleian. 3261).
11,3 Zum Begriff des Nichtanderen (non aliud) vgl. die Schrift Directio speculantis seu de non aliud (XIII).
11,4 Vgl. Boethius, De trin. 2 (152,16f.); .s auch u. Anm. 63,4.
11,5 Vgl. De docta ign. I 10 n. 29 (I 21,18f.).
12,1 Vgl. Apol. doctae ign. n. 1 (II 8,20 f.).
12,2 Vgl. Boethius, De trin. 2 (152,18-20); Thierry von Chartres, Glossa II 47 (S. 294).
12,3 1Cor. 15,28; s. u. Anm. 56,1
12,4 Vgl. De ven. sap. 13 n. 35,14 f.
12,5 Vgl. De docta ign. I 16 n. 43 (I 31,4-7).
12,6 S. u. Anm. 71,2.
12,7 Vgl. Liber de causis III (n. 35,28--30); Sermo CCLXXXII (Alleluia. Veni, sancte spiritus, p I 1fol. 1851,16-18).
12,8 Plato, Tim. 34cf.; Philebus 30ab; Aristoteles, Physik II (B 7 198a 24-26); De anima I (B4 415b 10ff.); s. auch De docta ign. I 9 nn. 141 f.
12,9 Vgl. Thierry von Chartres, Tractatus 32 (S. 195).
12,10 Vgl. Heimericus de Campo, Questiones (Cod. Cus. 106 fol. 25,20): In hac causali trinitate... (Glossa interlin.:) effectiva, formali et finali. Tractatus de sigillo aeternitatis (Cod. Cus. 106 fol. 77,2): trium causarum.activarum scilicet effectivae. exemplaris et finalis. De docta ign. I 21 n. 64 (I 43,14 f.); De ven. sap. 39 n. 115,11 f.
13,1 Joh. 1,3f. Die Textkorrektur, die Haubst (MFCG 12, S. 160) zu n. 13,1 .f vorschlägt (»omnia in deo esse vita<m>«), rettet den fehlerhaften Satz nicht. Die Interpunktion von Joh. 1,3-4 ist strittig. Cusanus faßt V. 3c 4a zusammen; beide Versteile stehen gleichsam parataktisch nebeneinander, vgl. Sermo CLXXIV/CLXXXI, V, 81rb 19-27: . .. »Quod autem factum est, in ipso vita erat.« Unde quilibet homo a Deo factus in ipso Deo vita erat . . . Die Kontraktion in einen (abhängigen) Satz ist grammatisch nicht gelungen.
13,2 S. u. Anm. 43,9; 64,1
13,3 Vgl. Thierry von Chartres, Lectiones I 43 (S. 166); De pace fidei 1 n. 29 (VII 31,2-5 und S. 79 Adnot. 22).
13,4 Vgl. Augustinus, De gen. ad lit. V 15 (CSEL XXVIII 1 S. 158,10f. 25f.); Anselm von Canterbury, Monologion c. 36 (I 55,4-6); .s auch .J Koch, Vier Predigten im Geiste Eckharts (CT 12/5 S. 161 Anm. 2); De princ. n.34,8f.
13,5 Vgl. De ven. sap. 26 n. 77,2.
13,6 Vgl. Albertus Magnus, Metaphysik Xtr. 1.c 5 (XVI 2S. 438,5- 24); Eckhart, Sermo XII 2 n. 141 (LW IV 132,12-14); De docta ign. I 16 n. 45 1( 32, 8-15); De pace fidei 1 n. 29 (VII 31,5f.) u. ö.
13,7 Vgl. Proclus, In Plat. Parm. VI (Plat. Lat. III 70,9f.); De coniect. I 5 n. 21,3-10 (III 27).
14,1 Vgl. Eccl. 1,8.
14,2 Vgl. De ap. theor. n. 4,9-11; 5,1-4.
14,3 Zum Problem des Gottesnamens vgl. De docta ign. I 24-26 m. 74 f.
14,4 S. u. n. 26,10-12; 58,14-16; 69,4 f.
14,5 Gen. 17,1.
14,6 Ex. 3,14.
14,7 Thierry von Chartres, Commentum II 2 (S. 97).
14,8 Vgl. ders., ebd. II 17 (S. 96); De dato patr. 2 n. 98,7.9 (IV 73).
14,9 Vgl. De gen. 1 n. 147,4 .f (IV 107).
15,1 Act. 17,23.
15,2 Vgl. Dionysius Areopagita, De div. nom. VII 3 (PG 3, 872 AB); De myst. theol. I 1 (PG 3, 997B-1000A); Bonaventura, In Hexaèmeron coll. I 29 .f (V 341); Johannes Gerson, De mystica theologia tr. I cons. 43,14 -22; Epist. V ad abbatem et monachos Tegernseenses (ed. Vansteenberghe S. 114f.).
15,3 Vgl. Dionysius Areopagita, Epist. V ad Dorotheum (PG 3, 10734).
15,4 Vgl. De quaer. deum 3 n. 39,1-10 (IV 27f.).
15,5 Vgl. Bonaventura, Itinerarium I 2 (V 297a); Apol. doctae ign. n. 14 (II 11,5-7).
16,1 Vgl. Compend. Epil. n. 45,9-12 (XI 3 S. 34).
16,2 Vgl. De docta ign. I 5 n. 117 (I 76,5 f.); De coniect. I 7n. 107, 15f. (III 104).
16,3 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (144,33f.).
16,4 Vgl. De vis. dei 14 n. 58 (I fol. 106*,28f.).
16,5 Act. 17,28.
17,1 Vgl. De docta ign. 14 n. 12 (I 11,9-18).
17,2 Vgl. Aristoteles, De anima I (A 2 404 b 17f.; 5 409 b 26-28; 410 a 23-25); III (Г 3 427 a27-29; b 5); Eckhart, In loh. n. 26; 123 (LW III 21,4f.: 107,8); De fil. dei 6 n. 86,4 f. (IV 61 f.); Compend. 10 n. 32,5 (XI 3 S. 25).
17,3 Vgl. De beryllo n. 71,18f.
17,4 Vgl. Eckhart, Sermo XXIV 2 n. 247 (LW IV 225,13-226,5).
17,5 S. o. Anm. 10.1.
18,1 Die Rede von der Nahrung für die Betrachtung entstammt der sog. Speisemetaphorik, die, an biblische Vorstellungen anknüpfend, mi Mittelalter große Verbreitung hatte (vgl. E. R. Curtius, Europäische Literatur und lateinisches Mittelalter, S. 144ff.).
18,2 manuduci: vgl. Dionysius Areopagita, De div. nom. I 3 (PG 3, 589 C); De coniect. I 9 n. 41,6f.
18,3 Vgl. Plato, Res publ. IV (436 c-e); Sermo CCLXXXII (Alleluia. Veni, sancte spiritus, p II 1 fol. 185",20-22). S. auch G. v. Bredow, Der spielende Philosoph (Vierteljahresschrift für wissenschaftliche Pädagogik 32 (1956), s. 108-115), S. 109f.
19,1 Vgl. Boethius, Cons. phil. V pr. 6,4 (CCSL XCIV 101,8f.).
19,2 Арос. 22,13.
20,1 Vgl. De docta ign. I 4 n. 113 (I 73,8-10): Deus est absoluta maximitas atque unitas, absolute differentia atque distantia praeveniens et uniens.
20,2 Vgl. ebd. I 23 n. 72; I 3 n. 106 (I 47,18f.; 69,24).
20,3 Vgl. Proclus, In Plat. Parm. VI (ed. Cousin 1076,35-37; 1092, 36-1093,1; 1123,26f. u. ö.).
21,1 Sap. 7,24.
21,2 Ps. 18,5; 147,15; Hebr. 4,12; vgl. Johannes Scottus, Periphyseon 1(60,31f.) und Randbemerkung von Cusanus ni seinem Ex- emplar Cod. Londin. Brit. Mus. Addit. 11035 (s. MFCG 3, 1963, 88).
21,3 Sap. 8,1.
21,4 Aristoteles, Physik III (F 1201 a27); Metaphysik XII (A 6 1072 a 25): Boethius, Cons. phil. III m. IX (CCSL XCIV 51,3): stabilisque manens das cuncta moueri.
21,5 Proclus, In Plat. Parm. VI (ed. Cousin 1076,34f.): Dionysius Areopagita, De myst. theol. V (PG 3, 1048 A).
21,6 Jes. 66,1; Ps. 113,16.
21,7 Vgl. Johannes Scottus, De div. nat. V 31 (PL 122, 942 BC).
21,8 Vgl. ders., Periphyseon III (82,8-20).
22,1 rationes aeternae: vgl. Augustinus, Epist. CLX (PL 33,701 f.); Eckhart, In Sap. n. 32 ( L W II 352,10-353,1): deus fecit omnia, ut essent, id est ut haberent esse extra in rerum natura, quamvis ab aeterno in ipso fuerint et aeternaliter secundum suas rationes.
22,2 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (204, 10-32); Cla- renbaldus von Arras, Tractatulus 47 (LaW 248); De sap. I n. 38.19-21.
22,3 Vgl. De beryllo n. 11,11-13.
23,1 Vgl. Dionysius Areopagita, De myst. theol. I 3 (PG 3, 1000 B; Dionysiaca I 5722 in der Übersetzung des Saracenus und des Ambrosius Traversari).
23,2 Zum Bild des Jagens vgl. De coniect. I Prol. n. 70,11f.; 6 n. 102,8-10 (III 71; 98f.); De ven. sap. Prol. n. 1,19f.
23,3 Vgl. De ludo globi I n. 5 (I fol. 152",27-29); De ven. sap. 28 n. 83,7 f.
23,4 Vgl. De docta ign. I 10 n. 153 (I 98,6-11).
23,5 Gen. 6,17; 7,15; Rom. 8,2.
23,6 Vgl. Heimericus de Campo, Ars demonstrativa (Cod. Cus. 106 fol. 70%*): quia secundum legem naturalis providentiae superiora regunt inferiora per media. Ergo intellectus immateriales influunt substantiis generabilibus et corruptibilibus per caelum tamquam per aptum medium. (70%,7 ff.): ille motus est primo situalis et quia ordinatur instrumentaliter ad regimen inferiorum mundi a caelo localiter contenti, ideo est etiam contenti localis. De beryllo n. 36,4-6.
23,7 Vgl. Honorius Augustodunensis, De imagine mundi I 68 (PL 172, 138). Cusanus hat hier die Gegenläufigkeit von Planetenbewegung und Drehung des Firmamentes im Blick.
23,8 Vgl. ders., ebd. I 91 (142).
24,1 Vgl. De docta ign. I 4 n. 1 (I 10,12-15).
24,2 Vgl. De vis. dei 9 n. 34 (I fol. 103,34).
24,3 Vgl. De docta ign. I 17 n. 49 1( 34,8-11).
24,4 Vgl. ebd. I 13-15 nn. 35 ff.
25,1 Vgl. Boethius, Cons. phil. III pr. 11,10-13 (CCSL XCIV 37, 25-36); Dedocta ign.I 17 n. 481( 33,13); De pace fidei 8n. 2 (VII 22,10 f.).
25,2 S. u. Anm. 26,1.
25,3 Vgl. Dionysius Areopagita, De myst. theol. I 2 (PG 3, 1000 B); De ven. sap. 13 n. 35,5-8.
26,1 Vgl. Thierry von Chartres, Lectiones IV 1 (S. 188); De mente 2 n. 67,8-68.16.
27,1 Vgl. De vis. dei 12 n. 49 (I fol. 1051,9 ff.).
27,2 Vgl. De ven. sap. 13 n. 35,6f.
27,3 Vgl. De beryllo n. 10,21 .f
27,4 Vgl. Thierry von Chartres, Commentum I 2 (S. 97); De coniect. II 1 n. 72,2 (III 72).
27,5 Ps. 67,36.
27,86 Vgl. Apol. doctae ign. n. 47 (II 32,11-13).
28,1 Vgl. Thierry von Chartres, Commentum I 19 (S. 97); De docta ign. I 1n. 97 (I 65,3).
28,2 Vgl. Plato, Tim. 28 b; Aristoteles, Physik VIII (0 1251 b 28-252 a 1); De caelo et mundo I (A 3 270 a 12-22; 12 283 a 20-24); De ven. sap. 9 nn. 23ff.; De docta ign. I 8 nn. 132ff.: De possibilitate sive materia universi.
28,3 Vgl. De ven. sap. 27 n. 82,1 f.
28,4 Zu den Seinsweisen vgl. H. Schnarr, Modi essendi. Interpreta- tionen zu den Schriften De docta ignorantia, De coniecturis und De venatione sapientiae von Nikolaus von Kues, Buchreihe der Cusanus-Gesellschaft, Bd. V, Münster 1973.
29,1 Vgl. De princ. n. 33,12-19; De ven. sap. 3 n. 7,11-13.
29,2 Vgl. De ap. theor. n. 15,16-19; 21 .f Vund VI.
30,1 ratio = Wesensgrund, vgl. De beryllo n. 57,4-6.
30,2 Vgl. Sermo I n. 2,25-27 (XVI 1 S. 4).
31,1 Jes. 45,15; Matth. 11,25.
31,2 Matth. 18,3f.; vgl. De docta ign. III 1 n. 245 (1 152, 19-22); De vis. dei 5 n. 13 (I fol. 100°21 f.).
31,3 Vgl. De quaer. deum 3 n. 39,1-3 (IV 27).
31,4 Vgl. Matth. 23,8.
31,5 Vg.l Dionysius Areopagita, Epist. Vad Dorotheum, ni der Über- setzung des Ambrosius Traversari: Ad hanc pertingit eaque absorbetur quisquis Deum nosse ac videre meruerit (Diony- siaca I 6204_6211). Thierry von Chartres, Lectiones Prol. 10 (S. 126); De vis. dei 7 n. 25; 21 n. 93 (I fol. 102, 17 f.; 110",43).
31,6 Matth. 11,27; Luc. 10,21f.; Joh. 14,8f. Vgl. Sermo XCVIII (Videte, ne contemnatis, I 1 fol. 74°,30-34).
32,1 Ephes. 3,17.
32,2 Joh. 14,17.
32,3 Joh. 14,26.
32,4 Vgl. De docta ign. III 9 n. 238; 12 n. 256 (I 148,28-149,2; 158.24-26).
32,5 Gal. 4,6; Rom. 5,5.
32,6 Joh. 17,14; 18,36.
32,7 Joh. 14,17; 1 Cor. 2,14.
32,8 Joh. 16,33: ego vici mundum. Vgl. De vis. dei 12 n. 48 (I fol. 104',38); Eckhart, Predigt 10 (DW I 164,16-18): War umbe enwerden wir denne niht wîs? Dâ gehoeret vil dar zuo. Diu meiste sache ist, daz der mensche muoz durchgân und übergân alliu dine und aller dinge ursache, und dis beginnet den menschen verdriezen
32,9 Sermo CCLXXIX (Pater vester caelestis, p II 1fol. 183,39 46); Sermo CCLXV 1 (Sic currite, p I I fol. 1674,20-26).
32,10 1 Cor. 1,20.
32,11 Ps. 83,8.
32,12 Vgl. Joh. 9; Matth. 9,27-31, Marc. 10,46-52; Sermo XIX n. 2. 17-22
32,13 Deut. 31,6; Ps. 9,11; 36,28; Jes. 41,17.
32,14 p glättet die unschöne (verderbte?) Textform »desperatus de se ipso... certus est« in: »diffidens de se ipso...certusagnoscita.
32,15 Vgl. Johannes Scottus, De div. nat. V 30 (PL 122, 940 D); Bonaventura, Itin. I 1; 8 (V 296f.; 298 a); Sermo XXI n. 42.
32,16 Vgl. Luc. 11,1-13; De dato patr. 5 n. 119,1-12 (IV 85f.).
32,17 Col. 3.4; 1 Joh. 2,28; 3,2
32,18 Joh. 14,21.
32,19 Joh. 14,23; vgl. Sermo LII (Sedete quoadusque, p I 1fol. 54', 26-28): caritas tua est vita tua, quia est participatio absolutae caritatis et vitae, ut secundum ascensum tuum in caritatem sit descensus caritatis in te. Est enim amor transformatorius amantium. Dilectio dei est deum venire et manere. Sermo CLXV (Suscepimus, deus, misericordiam tuam, p I 1 fol. 91',32-34): Qui in caritate manet, in deo manet, et deus in eo. Est coincidentia in manere sanctum in deo et deum in sancto.
32,20 Vgl. Compend. Epil. n. 47,4f. (XI 3 S. 36).
33,1 Vgl. De docta ign. III 1 n. 250 (I 155,15-21).
33,2 Vgl. ebd. III 6 n. 219 (138,3-14); Sermo LII (Sedete quoadus- que, p I 1fol. 54°,5-9).
33,3 Vgl. Eckhart, Predigt 22 (DW I 385,4 f. 7-10).
33,4 Vgl. Joh. 14,13f.; 15,16; 16,23f. 26f.; Sermo CCLXVIII (Haec omnia tibi dabo, p I 1fol. 171°,14-16).
33,5 Rom. 12,3.
33,6 Hebr. 1,2; Joh. 1,3; Ps. 32,6.
33,7 Ephes. 1,23.
33,8 Marc. 9,23.
34,1 Vgl. Avicenna, Metaphysica IV 2 (85raF).
34,2 Vgl. Eckhart, In Ioh. n. 9 (LW III 10,5f.).
34,3 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (120,22-25.30f.); De sap. I n. 23,10f.; De mente 2 n. 59,12-14; Sermo CCXLVIII (Nos revelata facie, p II 1 fol. 150',15 f.).
34,4 Vgl. Augustinus, En. in Ps. 84,8 n. 9 (CCSL XXXIX 1168,71-76); Sermo CCLIV (Pax dei, p II 1 fol. 155°,32-41).
34,5 Matth. 5,8. Haubst (MFCG 12, 161) vermißt diesen Stellennachweis: er ist in der .1 Auflage am selben Ort, in h zu n. 34 Zeile 9 nachzulesen.
35,1 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (52,30-33); zum Verhält- nis von Liebe und Erkenntnis Gottes, das Cusanus als Koinzidenz beschreibt, vgl. Epist. VI und XI an Caspar Aindorffer und Epist. XVI an Bernhard von Waging (bei Vansteenberghe S. 111f.; 122; 135).
35,2 Deut. 6,5; Luc. 10,27.
35,3 Rom. 8,9f.; Gal. 4,6; vgl. 1Cor. 2,16.
36,1 fides Christi: vgl. Rom. 3,26; Gal. 2,16; 3,22.
36,2 2 Petr. 1,4
36,3 Vgl. De ludo globi I n. 35 (I fol. 156*,43-45).
36,4 Ps. 32,9; 148,5
37,1 Vgl. Act. 2,1-13.
37,2 Vgl. De ludo globi I n. 102 (I fol. 1665,19f.).
37,3 Vgl. Marc. 16,17f.; Luc. 10,19; 1 Cor. 12,10.
38,1 Vgl. Ephes. 4,7.
38,2 Rom. 8.9.
38,3 Joh. 1,3; Symbolum Constantinopolitanum (ES 150).
38,4 Vgl. Aristoteles, Ethic. Nic. X 7 (1177 a 12-18); Sermo XCIV (Deus in loco sancto suo, p II 1 fol. 75°, 18-20); De beryllo n. 1,3-5.
38,5 Vgl. Aristoteles, MetaphysikI (A1980a21); De pace fidei 6 n. 16 (VII 15,7-11).
38,6 Vgl. De ludo globi I nn. 70f. (I fol. 161', 40-43); Sermo CCXLIII (Michael et angeli eius, p II 1 fol. 147,11-18).
38,7 Vgl. De vis. dei 10 n. 41 (I fol. 104°, 16f.).
38,8 Vgl. Liber de causis V(VI) (n. 60,35f.); De docta ign. I Prol. n. 90 (I 59,6-9); De ludo globi I n. 70 (I fol. 161°,37-42).
38,9 Ps. 87,7, 106,14; Jes. 9,2; Matth. 4,16; Luc. 1,79.
38,10 Vgl. De sap. I n. 13,3- 12; Sermo CCVIII (Mitto angelum meum, p I 1 fol. 1234,33-37); Sermo CCLIV (Pax dei quae exsupe- rat, p I 1 fol. 154°,41.44 46).
39,1 Hebr. 11,1-3; 2 Cor. 4,18.
39,2 1 Cor. 13,12; 2 Cor. 4,6.
39,3 Joh. 8,23; 17,14.
39,4 1 Joh. 3,2
39,5 2 Cor. 12,2-4; vgl. Apol. doctae ign. n. 16 (II 12,4f.).
39,6 Vgl. Eckhart, Sermo XXIV 2 n. 246 (LW IV 225,11f.); Predigt 1 (DW I 11,5-8; 11,10-12,3); Predigt 2 (25,6-26,3; 40,1-4): Ez ist von allen namen vrì und von allen formen blôz, ledic und vrì zemâle, als got ledic und vrì ist in im selber.
40,1 Vgl. Compl. theol. 1 (II 2 fol. 98°, 31-34); Sermo CCXLVIII (Nos revelata facie, II 1 fol. 150", 10 f.).
40,2 Vgl. Dir. spec. 20 (XIII 49,14-21)
40,3 Vgl. De coniect. I Prol. n. 3,1 f.; 1 n. 54,6 f.12.20-23 (III 4;55 f.); De fil. dei I n. 54.21£. (IV 42).
40,4 Vgl. De docta ign. I 3 n. 10 (I 9,14-16); De coniect. I Prol. n. 2,3-6 (IlI 4); s. u. Anm. 42,4
40,5 Vgl. Dir. spec. 20 (XIII 49,17-27).
41,1 Vgl. Augustinus, De doctr. christ. I 6 n. 6 (CCSL XXXI S. 9f.).
41,2 Vgl. De ven. sap. 14 n. 39,4ff.; Dir. spec. 1(XIII 3,25-4,20).
41,3 Vgl. Dionysius Areopagita, De div. nom. XIII 3 (PG 3, 981 A); Demyst.theol.V(PG3. 1045f.).
41,4 Vgl. ders., De cael. hier. I 3 (PG 3, 140 C-141 A).
41,5 Vgl. Cribr. Ale. II 1 n. 88,9 - 14.
41,6 Vgl. D e doctaign. I l n. 4 (I 6,21 t.): tanto quis doctior erit, quanto se sciverit magis ignorantem. De ven. sap. 12 n. 32,1 f.
42,1 Vgl. De coniect. II I n. 76,13 (III 75); .s dort auch Anm. 32 zu n . 76,14-18 (S. 214) und Anm. 19,3 zu n. 35,13f. (S. 211f.). Cusanus denkt an das Quadrat, in dem sich Durchmesser und Seite verhalten wie V2:1
42,2 Vgl. Aristoteles, Metaphysik I A( 5 986 a 17f.).
42,3 Cusanus trägt hier den bekannten Beweis für die Irrationalität von V2 vor. Vgl. De coniect. II 1n. 76,9-14 (III 75); De math. compl. (p I 2 fol. 67,23 f.); Die mathematischen Schriften (hrsg. von .J E. Hofmann, Schriften H. 1, 1952, S. 89); De coniect. (hrsg. von J. Koch und W. Happ, Schriften H. 17, 1971, Anm. 76,3).
42,4 S. o. Anm. 40,3; vgl. De ven. sap. 12 n. 31,10f.
42,5 Vgl. De coniect. I 10 n. 52,12f. (III 54).
43,1 Aristoteles, Anal. post. I (A 171 a 19f.); vgl. De docta ign. I 14 n. 38 (1 28,15).
43,2 Vgl. De mente 3 n. 70,2 .f
43,3 Zur Unterscheidung von entia realia und entia rationis vgl. De beryllo n. 7,2-5.
43,4 Vgl. ebd. 32 n. 56,22-26.
43,5 Vgl. De coniect. I 2 n. 7,5-9 (III 11f.).
43,6 Vgl. Moses Maimonides, Dux perplexorum III 2 (ed. Iustinianus, Paris 1520 fol. 84°).
43,7 Vgl. De coniect. I Prol. und 1 n. 2,2-9 und 5,3-8 (III 4; T); De sap. I n. 25,4 f.
43,8 1 Cor. 13,12
43,9 Vgl. Boethius, De trin. 2 (152,20): omne. esse ex forma est. S. u. Anm. 64,1 43,10 Vgl. Boethius, In Categ. Aristotelis I (PL 64, 201 B); Clarenbaldus von Arras, Tractatus IV 17 (LaW 152): omnis quantitas vel continua vel discreta est. D. h. jedes Quantum ist entweder ein Kontinuum, also Fläche oder Körper, oder eine Menge, also in einer Zahlenfolge feststellbares Wieviel, magnitudo oder multitudo.
43,11 1 Vgl. De beryllo n. 43,6-10
43,12 Aristoteles, De anima III 7 (T 431 a 14f.); De docta ign. III 7 n. 226 (I 141,28-30).
43,13 Zur Unterscheidung von ›quia est und quid est .s Aristoteles, Anal. post I (B 1 89 b 24f.). Vgl. Johannes Scottus, Periphy-* seon I (138,8f.); Albertus Magnus, In De div. nom. (Cod. Cus. 96 fol. 79rb, 87rb), dazu die Randbemerkungen von derHand des Cusanus (Baur 110 und 167); De ven. sap. 12 n. 31,11 f. S. auch De pace fidei 18 n. 65 (VII 60, Anm. zu 2).
44,1 Vgl. dazu E. Hoffmann, »Dies sanctificatus«, Erläuterungen (CT I 1 S. 46).
44,2 De docta ign. I 1 n. 31 (I 23,1-4).
44,3 Aristoteles, Metaphysik VIII (H 3 1043 b 36-1044 a 2); vgl. De coniect. I 5 n. 17,11 (III 22).
44,4 Aristoteles, De anima II (B 3 414 b 29-31); vgl. De docta ign. I 1l n. 32 (I 23.15-18) 44,5 Vgl. Augustinus, De doctr. christ. I 5 n. 5 (CCSL XXXII 9); Thierry von Chartres, Lectiones VII 5 (S. 222); s. auch E Hoffmann, Platonismus und Mystik im Mittelalter, S. 105-114
44,6 Vgl. De coniect. I 8 n. 35,1-5 (III 40).
45,1 Vgl. Clarenbaldus von Arras, 'Tractatus I 34 (LaW 98f.).
45,2 Vgl. De vis. dei 17 nn. 73f. (I fol. 108r,28ff.).
45,3 Vgl. De dato patr. 3 n. 105,4-6 (IV 78).
46,1 Vgl. De docta ign. I 5 n. 14 (I 13,6f.).
46,2 Macrobius, Comm. in Somn. Scip. 16 n. 7 (ed. Willis II 19,24-27); Proclus, In Plat. Parm. VI (ed. Cousin 1076,25-29); De docta ign. I 5 n. 14 (I 12,22-24).
46,3 Proclus, In Plat. theol. II 1 (76; 81); vgl. Sermo XXIV n. 7,5 f.
46,4 Vgl. De mente 6 n. 95,3-10; De beryllo n. 63,15-20.
46,5 Vgl. Sermo CCLXV 1 (Sic currite, p I 1 fol. 167%,7f. 24 f.).
47,1 Vgl. Cribr. Ale. I 5 n. 100,6-10.
47,2 Vgl. De docta ign. II7 n. 130 (I83, 20f.).
48,1 Cusanus knüpft hier an an die augustinische Lehre von den vestigia trinitatis, den Spuren der Trinität in der Schöpfung. Vgl. Augustinus, De trin. VI 10 n. 12 (CCSL L 242,45 47): Opor- tet igitur ut creatorem per ea quae facta sunt intellecta conspicientes trinitatem intelligamus cuius in creatura quomodo dignum est apparet uestigium. De mente 11 n. 132,9-12; De pace fidei 7 m.21 (VII 21,10-14).
48,2 Vgl. De ap. theor. n. 15,13.
49,1 Symbolum Quicumque (ES 75); vgl. Sermo CCLXXIX (Pater vester caelestis, p II 1 fol. 183,19-21).
49,2 Vgl. Thierry von Chartres, Glossa V 21; 27 (S. 321; 322).
49,3 Symbolum conc. Tolet. XI (ES 525); Decretales Gregorii XI lib. Itit. 1.c 2. Damnamus (ed. Friedberg I 7); Sermo I n. 10,11- 21 (XVI 1S.9).
49,4 Vgl. Thierry von Chartres, Lectiones I 8 (S. 154); De princ. n. 9.9f.
49,5 Symbolum conc. Tolet. I »Libellus in modum symboli« (ES 188).
49,6 Decretum pro lacobitis (ES 1331); Richard von S. Victor, De trin. IV 15 (PL 196, 939 C).
49,7 Vgl. Boethius, De trin. 1; 3 (151,8f.; 155,27-29).
49,8 Vgl. De ap. theor. n. 8,1; 15,10.
49,9 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon II (198,30 f.).
49,10 Vgl. Sermo CCXXX (Trinitatem in unitate veneremur, p I 1fol. 135°, 8ff.); ferner De docta ign. I 8f. nn. 22ff. zu unitas, unitatis aequalitas, conexio.
49,11 Vgl. Constitutio de summa Trinitate et fide catholica (ES 850).
50,1 Vel. Symbolum conc. Tolet. XI (ES 528); Sermo I n. 6,9-14 (XVI 1S. 7).
50,2 Vgl. Compend. 10 n. 30,2-4 (XI 3 S. 24).
50,3 Vgl. Clarenbaldus von Arras, Tractatus I 40 (LaW 123); Cribr. Ale. II 5 m. 100,11-13.
50,4 Vgl. Augustinus, De trin. VI 10 n. 1 (CCSL L 242,29-34); De beryllo n. 39,8-12.
51,1 S. o. n. 43,17; De coniect. I 1 n. 54,1-55,10 (III 55).
51,2 Vgl. Cribr. Ale. II 5 n. 100,6-10.
52,1 S. o. n. 10,17-21; 19,1-3.
53,1 S. o. Anm. 41,6; Dionysius Areopagita, De myst. theol. I (PG3, 1025 A; in der Übersetzungdes Saracenus Dionysiaca I 5792-5803).
53,2 Vgl. De deo abse. n. 10,5-7 (IV 7).
54,1 Vgl. De docta ign. I 1 n. 32 (I 24,6f.).
54,2 Vgl. ebd. n. 31 (22,19f.): cum via ad incerta non nisi per presupposita et certa esse possit.