TDPC/Anmerkungen
Die Anmerkungen sind innerhalb der Paragraphen durchnumeriert; die erste Zahl bezeichnet jeweils die Paragraphennummer.
| 2,1 | Rom. 1,20; Luther übersetzt »Gottes unsichtbares Wesen«; .s auch Einf. S. XI. | ||
| 2 | Vgl. 2 Cor. 4,18. | ||
2,1 Rom. 1,20; Luther übersetzt »Gottes unsichtbares Wesen«; .s auch Einf. S. XI.
2,2 Vgl. 2 Cor. 4,18.
2,3 Vgl. De mente 5 n. 84, 6-10.
2,4 Vgl. Apol. doctae ign. n. 16 (II 12,9-11).
3,1 Vgl. De docta ign. III 6 n. 215 (I 136,6f.).
3,2 Vgl. De coniect. I 8 n. 32,1-10 und I 16 n. 157,17-19 (III 38; 157).
3,3 Vgl. De docta ign. 16 n. 15 (I 13,23-25).
3,4 2 Cor. 4,18.
5,1 Vgl. Thomas, De pot. q. 3.a 1ad 2; De ven. sap. 3n. 7,3f.
5,2 Vgl. Johannes Scottus, Periphyseon I (64,3 f.)
6,1 Vgl. De coniect. I 6 n. 98,19 (III 96).
6,2 Vgl. De docta ign. I 23 n. 70 (I 46,17-20).
6,3 Vgl. Sermo CCXIII n. 4 (CT I 2/5, S. 88,4 f.).
6,4 Vgl. De docta ign. I 7 n. 130 (I 84,8f.).
6,5 Vgl. ehd. II 9 n. 141 (89,28-90,2).
6,6 Vgl. Thierry von Chartres, Glossa V 21 (S. 321); s. auch u. n. 49,23-26.
6,7 Vgl. ders., Tractatus 40 (S. 197).
6,8 Vgl. De ven. sap. 23 n. 68,10ff.
7,1 Dan. 3,45.52.56.
7,2 S. u. n. 8,6f .; vgl. De docta ign. I4 n. 11 ( I 10, 12f.); Sermo XXIV n. 14,16: Aber Got allein is alles, das da syn mach. Compend. Epil. n. 45,7f. (XI 1 S. 34).
8,1 Vgl. De gen. 1n. 145,10-12 (IV 106).
8,2 Vgl. De docta ign. I 2 n. 5 (I 7,11 f.); De ven. sap. 13 n. 34,12f. P. Wilpert, Das Problem der coincidentia oppositorum in der Philosophie des Nikolaus von Cues, in: Humanismus, Mystik und Kunstin der Welt des Mittelalters, hrsg. v. .J Koch (Leiden/ Köln 1953), S. 39-55, übersetzt »deus estomne id quod esse potest« mit »Gott ist alles, was er sein kann« (siehe auch De ven. sap. 13 n. 34, Schriften Heft 14; vgl. aber dagegen auch ebd. n. 33). Ich übersetze »Gott ist alles, was sein kann«, Keine der beiden Übersetzungen trifft die Bedeutung der lateinischen Wendung ganz. Während es die ontologische Differenz alles kreatürlichen Seins ausmacht, daß sein Selbstsein (er, sie, es) bestimmtes Begrenztsein ist und insofern eine Einschränkung des Könnens, ist Gottes Selbstsein unbegrenzte Macht und damit sein Er-seinkönnen Seinkönnen überhaupt. Die Übersetzung Wilperts kann dahin mißverstanden werden, daß man Gott als bestimmtes Subjekt versteht, die andere Übersetzung kann pantheistisch mißdeutet werden. Zwischen diesen beiden Abwegen liegt die Vermittlung des Cusanus, daß Gott dieIdentität von Er-sein und Alles-sein und zugleich in allem Seinkönnen des Kreatürlichen wirklich ist. Zum Problem s. auch K. Jacobi, Die Methode der Cusanischen Philosophie, Freiburg/München 1969, S. 56 Anm. 45; K. Flasch, Die Metaphysik des Einen bei Nikolaus von Kues, Leiden 1973. S. 168-171.
8,3 S. u. n. 11.4-10; 27,15; 30,10-14; 52.4-6.
8,4 Vgl. De docta ign. III 1 n. 185 (I 120,16f.).
8,5 Luc. 3.8.
8,6 Luc. 12,25.
8,7 Vgl. De docta ign. I 16 n. 43 (I 31,6); De ven. sap. 3 n. 8,9-11.
8,8 Vgl. Thierry von Chartres, Lectiones I 4 (S. 153); Apol. doctae ign. n. 42 (II 28,19-22).
9,1 Aristoteles, Praed. (4 1 b 25-27); vgl. Johannes Scottus, Periphyseon III (168,23-29).
9,2 Deut. 7,21; 10,17; Ps. 47,2; 88,8; Joh. 10,29.
9,3 Vgl. Boethius, De trinitate 4 (156,18-157,1); Thierry von Chartres, Lectiones IV 58 (S. 202); De ven. sap. 12 n. 33,3.
9,4 Vgl. De ven. sap. 34 n. 102,6-8.
9,5 Vgl. De docta ign. I2n. 5; 4n. 1 (I 7,10; 10,22-24) u. ö.
9,6 Vgl. Plato, Leges 716 c; Proclus, Elem. theol. prop. XCII und CXVI (S. 299; 497); ders., In Plat. Parm. VI(Cod. Arg. 84; siehe R. Haubst, MFCG I (1961), S. 28); Randbemerkung des Cusanus z. St.: Deus mensura omnium (Cod. Cus 186 fol. 114°; siehe R. Haubst ebd. S. 31). De sap. Il n. 46,20-22; .s auch unten n. 13,11 f.; 52,18.
9,7 Vgl. Thierry von Chartres, Commentum I 31 .f (S. 100f.); De docta ign. I 8 n. 22f.; I 7 n. 129 (I 17; 82,24 83,3); De sap. I n. 23,1-4.
9,8 Vgl. Thierry von Chartres, Tractatus 45 (S. 199).
10,1 Zum Axiom »finitum non capax infiniti« vgl. Boethius, Cons. phil. I pr. 7,17 (CCSL. XCIV 33,51-53): Etenim finitis ad se inuicem fuerit quaedam, infiniti uero atque finiti nulla umquam poterit esse collatio. De docta ign. I 3 n. 9 (I 8,20f.): ex se manifestum est infiniti ad finitum proportionem non esse.
10,2 S. u. Anm. 12,1; De ven. sap. 26 n. 77,2 .f
10,3 Vgl. De coniect. I 6 n. 23,10f.
11,1 Vgl. Sermo I n. 11,36f. (XVI 1 S. 10); De docta ign. 12 m. 8 (I 8, 9-11): Oportet autem attingere sensum volentem potius supra verborum vim intellectum efferre quam proprietatibus vocabulorum insistere, quae tantis intellectualibus mysteriis proprie adaptari non possunt.
11.2 Vgl. Plato, Res publ. VI (508a 4ff.); VII 2f. (516aff.); Leg. X8 (897 d 8ff.). Cusanus besaß beide Schriften, die Politeia in der Übersetzung des Petrus Candidus (Cod. Cus. 178), die Nomoi in der Übersetzung des Georg von Trapezunt (Cod. Londin. Brit. Mus. Harleian. 3261).
11,3 Zum Begriff des Nichtanderen (non aliud) vgl. die Schrift Directio speculantis seu de non aliud (XIII).
11,4 Vgl. Boethius, De trin. 2 (152,16f.); .s auch u. Anm. 63,4.
11,5 Vgl. De docta ign. I 10 n. 29 (I 21,18f.).
12,1 Vgl. Apol. doctae ign. n. 1 (II 8,20 f.).
12,2 Vgl. Boethius, De trin. 2 (152,18-20); Thierry von Chartres, Glossa II 47 (S. 294).
12,3 1Cor. 15,28; s. u. Anm. 56,1
12,4 Vgl. De ven. sap. 13 n. 35,14 f.
12,5 Vgl. De docta ign. I 16 n. 43 (I 31,4-7).
12,6 S. u. Anm. 71,2.
12,7 Vgl. Liber de causis III (n. 35,28--30); Sermo CCLXXXII (Alleluia. Veni, sancte spiritus, p I 1fol. 1851,16-18).
12,8 Plato, Tim. 34cf.; Philebus 30ab; Aristoteles, Physik II (B 7 198a 24-26); De anima I (B4 415b 10ff.); s. auch De docta ign. I 9 nn. 141 f.
12,9 Vgl. Thierry von Chartres, Tractatus 32 (S. 195).
12,10 Vgl. Heimericus de Campo, Questiones (Cod. Cus. 106 fol. 25,20): In hac causali trinitate... (Glossa interlin.:) effectiva, formali et finali. Tractatus de sigillo aeternitatis (Cod. Cus. 106 fol. 77,2): trium causarum.activarum scilicet effectivae. exemplaris et finalis. De docta ign. I 21 n. 64 (I 43,14 f.); De ven. sap. 39 n. 115,11 f.
13,1 Joh. 1,3f. Die Textkorrektur, die Haubst (MFCG 12, S. 160) zu n. 13,1 .f vorschlägt (»omnia in deo esse vita<m>«), rettet den fehlerhaften Satz nicht. Die Interpunktion von Joh. 1,3-4 ist strittig. Cusanus faßt V. 3c 4a zusammen; beide Versteile stehen gleichsam parataktisch nebeneinander, vgl. Sermo CLXXIV/CLXXXI, V, 81rb 19-27: . .. »Quod autem factum est, in ipso vita erat.« Unde quilibet homo a Deo factus in ipso Deo vita erat . . . Die Kontraktion in einen (abhängigen) Satz ist grammatisch nicht gelungen.
13,2 S. u. Anm. 43,9; 64,1
13,3 Vgl. Thierry von Chartres, Lectiones I 43 (S. 166); De pace fidei 1 n. 29 (VII 31,2-5 und S. 79 Adnot. 22).
13,4 Vgl. Augustinus, De gen. ad lit. V 15 (CSEL XXVIII 1 S. 158,10f. 25f.); Anselm von Canterbury, Monologion c. 36 (I 55,4-6); .s auch .J Koch, Vier Predigten im Geiste Eckharts (CT 12/5 S. 161 Anm. 2); De princ. n.34,8f.
13,5 Vgl. De ven. sap. 26 n. 77,2.
13,6 Vgl. Albertus Magnus, Metaphysik Xtr. 1.c 5 (XVI 2S. 438,5- 24); Eckhart, Sermo XII 2 n. 141 (LW IV 132,12-14); De docta ign. I 16 n. 45 1( 32, 8-15); De pace fidei 1 n. 29 (VII 31,5f.) u. ö.
13,7 Vgl. Proclus, In Plat. Parm. VI (Plat. Lat. III 70,9f.); De coniect. I 5 n. 21,3-10 (III 27).