De docta ignorantia Liber primus Capitulum XXI.
Capitulum XXI.
Transsumptio circuli infiniti ad unitatem.
Habuimus de triangulo maximo pauca quaedam; similiter de infinito circulo subiungamus:
Circulus est figura perfecta unitatis et simplicitatis. Et iam ostensum [1] est superius triangulum esse circulum. Et ita trinitas est unitas.
Ista autem unitas est infinita, sicut circulus infinitus; quare est unior aut identior omni expressibili unitati atque per nos apprehensibili per infinitum. Nam tanta est ibi identitas, quod omnes etiam relativas oppositiones antecedit, quoniam ibi aliud et diversum identitati non [2] opponuntur. Quare est: cum maximum sit infinitae unitatis, tunc omnia, quae ei conveniunt, sunt ipsum absque diversitate et alietate, ut non sit alia bonitas eius et alia sapientia, sed idem. Omnis enim diversitas in ipso est identitas; unde eius potentia cum sit unissima, est et fortissima | et infinitissima. Tanta quidem est eius unissima duratio [3] [4] , quod praeteritum non est aliud a futuro et futurum non est aliud a praesenti in ea; sed sunt unissima duratio sive aeternitas sine principio et fine. Nam tantum est in ipso principium, quod et finis est in ipso principium.
Kapitel XXI.
Übertragung des unendlichen Kreises auf die Einheit
Wir haben einiges über das unendliche Dreieck dargelegt und möchten nun in ähnlicher Weise einiges über den unendlichen Kreis unterbreiten.
Der Kreis ist die vollkommene Figur der Einheit und Einfachheit. Oben wurde schon bewiesen, daß das Dreieck Kreis ist und so die Dreiheit Einheit. Diese Einheit aber ist unendlich wie der unendliche Kreis. Darum ist sie in größerem Maße eine und dieselbe als jede ausdrückbare und von uns begreifbare Einheit, und zwar unendlich mehr. Denn dort ist die Einheit so groß, daß sie allen, auch den relativen Gegensätzen vorausgeht, weil das Andere und Verschiedene der Selbigkeit nicht entgegengesetzt wird.
Daher gilt: Da das Größte von unendlicher Einheit ist, ist alles, was ihm zukommt, ohne Verschiedenheit und Andersheit, es selbst; so ist seine Güte keine andere, seine Weisheit keine andere, sondern das Selbe. Alle Verschiedenheit ist in ihm Selbigkeit; daher ist seine Mächtigkeit als die geeinteste auch die größte und unendlichste. So groß ist seine geeinte Dauer, daß das Vergangene in ihr nichts anderes ist als das Zukünftige und das Zukünftige nichts anderes als das Gegenwärtige. Sie sind vielmehr die geeinte Dauer oder die Ewigkeit ohne Anfang und Ende, denn in ihr ist der Ursprung so groß, daß auch das Ende in ihr Ursprung ist.[5] Haec omnia ostendit circulus infinitus sine principio et fine aeternus, indivisibiliter unissimus atque capacissimus. Et quia ille circulus est maximus, eius diameter etiam est maxima. Et quoniam plura maxima esse non possunt, est intantum ille circulus unissimus, quod diameter [6] est circumferentia. Infinita vero diameter habet infinitum medium. Medium vero est centrum. Patet ergo centrum, diametrum et circumferentiam idem esse. Ex quo docetur ignorantia nostra incomprehensibile maximum esse, cui minimum non opponitur; sed centrum est in ipso circumferentia.
[7] Vides, quomodo totum maximum perfectissime est intra omne simplex et indivisibile, quia centrum infinitum; et extra omne esse omnia ambiens, quia circumferentia infinita; et omnia penetrans, quia diameter infinita. Principium omnium, quia centrum; finis omnium, quia circumferentia; medium omnium, quia diameter. Causa efficiens, [8] quia centrum; formalis, quia diameter; finalis, quia circumferentia. Dans esse, quia centrum; gubernans, quia diameter; conservans, quia circumferentia. Et horum similia multa.
Das alles zeigt der unendliche Kreis, der ohne Ursprung und Ende, ewig und unteilbar, der geeinteste und umfassendste ist. Weil dieser Kreis der größte ist, ist auch sein Durchmesser der größte. Da es aber nicht mehrere Größte geben kann, ist dieser Kreis sosehr der geeinteste, daß sein Durchmesser sein Umkreis ist. Der unendliche Durchmesser hat eine unendliche Mitte. Die Mitte aber ist das Zentrum. Es ist also offenbar, daß Zentrum, Durchmesser und Umkreis dasselbe sind. Daraus erhält unsere Unwissenheit die Belehrung, daß es das unbegreifliche Größte ist, dem das Kleinste nicht entgegengesetzt wird; in dem vielmehr das Zentrum Umkreis ist. Man sieht, daß unter allem Einfachen und Unteilbaren das ganze Größte am vollkommensten ist; denn es ist unendliches Zentrum, so daß es als unendlicher Umkreis außerhalb jeden Seins alles umgreift und alles durchdringt, da es unendlicher Durchmesser ist. Es ist der Ursprung von allem, da es Zentrum, das Ziel von allem, da es Umkreis und die Mitte von allem, da es Durchmesser ist. Es ist Wirk-Grund, da Zentrum, Gestalt-Grund, da Durchmesser, Ziel-Grund, da Umkreis. Es gibt das Sein, da es Zentrum ist, führt, da es Durchmesser, bewahrt, da es Umkreis ist. Und davon noch viel Ähnliches.[9] Multa hic de perfectione unitatis ex hac figura circulari trahi possent, quae cum faciliter per unumquemque iuxta praemissa fieri possint, brevitatis causa transeo. Hoc tantum notatum esse admoneo, quomodo omnis theologia circularis et in circulo posita existit, adeo [10] etiam quod vocabula attributorum de se invicem verificentur circulariter: ut summa iustitia est summa veritas, et summa veritas est summa iustitia, et ita de omnibus. Ex quo, si extendere inquisitionem volueris, tibi infinita theologicalia iam occulta manifestissima fieri poterunt.
Zur Vollkommenheit der Einheit könnte aus dieser Kreis-Figur vieles herangezogen werden, das ich, da es dem Vorbesprochenen gemäß leicht geschehen kann, der Kürze halber übergehe. Ich erinnere nur daran, weil dies besonders festzuhalten ist, da jede Theologie kreisförmig, gleichsam ein Kreis ist, und zwar so sehr, daß auch die Benennungen der Attribute einander gegenseitig, kreisartig, bestätigen und verifizieren; die größte Gerechtigkeit ist die größte Wahrheit und die größte Wahrheit die größte Gerechtigkeit, und das gilt von allem. Von hier aus können einem, wenn man die Untersuchung auszudehnen gewillt ist, unendlich viele noch verborgene theologische Fragen klar werden.