De docta ignorantia Liber secundus Capitulum V.
[p.76] Capitulum V.
Quodlibet in quolibet.
Si acute iam dicta attendis, non erit tibi difficile videre veritatis illius Anaxagorici ‘quodlibet esse in quolibet’ fundamentum fortassis [2] altius Ana|xagora. Nam cum manifestum sit ex primo libro Deum ita [3] esse in omnibus, quod omnia sunt in ipso, et nunc constet Deum quasi mediante universo esse in omnibus, hinc omnia in omnibus esse constat et quodlibet in quolibet. Universum enim quasi ordine naturae ut perfectissimum praecessit omnia, ut quodlibet in quolibet esse [4] posset. In qualibet enim creatura universum est ipsa creatura, et ita quodlibet recipit omnia, ut in ipso sint ipsum contracte. Cum quodlibet non possit esse actu omnia, cum sit contractum, contrahit omnia, ut sint ipsum. Si igitur omnia sunt in omnibus, omnia videntur quodlibet praecedere. Non igitur omnia sunt plura, quoniam [5] pluralitas non praecedit quodlibet. Unde omnia sine pluralitate praecesserunt quodlibet ordine naturae. Non sunt igitur plura in quolibet actu, sed omnia sine pluralitate sunt id ipsum.
[p.345] Kapitel V.
Alles ist in Allem
Betrachtet man das bisher Gesagte genau, so wird es nicht schwerfallen, die fundamentale Wahrheit jenes Satzes von Anaxagoras, daß alles in allem ist, vielleicht noch besser als Anaxagoras selbst zu verstehen.
Denn da im ersten Buch deutlich geworden ist, daß Gott so in allem ist, daß alles in ihm ist, und da jetzt feststeht, daß Gott gleichsam durch die Vermittlung des Gesamt in allem ist, so steht damit auch fest, daß Alles in Allem ist und Jedes in Jedem. Das Gesamt geht als das Vollkommenste der Ordnung der Natur entsprechend allem voran, so daß Jedes in Jedem sein kann. In jedem Geschöpf ist das Gesamt dieses Geschöpf; jedes Beliebige nimmt Alles auf, so daß es in ihm in Verschränkung ist. Da jedes Ding verschränkt ist, kann keines in Wirklichkeit Alles sein; so verschränkt es Alles, auf daß Alles dieses selbst sei. Wenn also Alles in Allem ist, scheint alles einem jeden beliebigen Einzelnen voranzugehen. Alles ist aber nicht das Viele, die Vielheit geht nicht jedem beliebigen Einzelnen voran. Daher ist auch der Ordnung der Natur nach das Alles ohne Vielheit dem beliebigen Einzelnen vorangegangen. Also ist nicht mehreres als Wirklichkeit in jedem, sondern alles ist ohne Vielheit es selbst.Non est autem universum nisi contracte in rebus, et omnis res actu existens contrahit universa, ut sint actu id, quod est. Omne autem [6] actu existens in Deo est, quia ipse est actus omnium. Actus autem est perfectio et finis potentiae. Unde, cum universum in quolibet actu existenti sit contractum, patet Deum, qui est in universo, esse in quolibet et quodlibet actu existens immediate in Deo, sicut universum.
Non est ergo aliud dicere ‘quodlibet esse in quolibet’ quam Deum per [7] omnia esse in omnibus et omnia per omnia esse in Deo. Subtili intellectu ista altissima clare comprehenduntur, quomodo Deus est absque [8] diversitate in omnibus, quia quodlibet in quolibet, et omnia in Deo, quia omnia in omnibus. Sed cum universum ita sit in quolibet, quod quodlibet in ipso, est universum in quolibet contracte id, quod est ipsum contracte, et quodlibet in universo est ipsum universum, – [9] quamvis universum in quolibet sit diverse et quodlibet in universo diverse.
In den Dingen ist das Gesamt nur verschränkt und jedes Ding, das tatsächlich besteht, verschränkt das Gesamte, so daß dieses tatsächlich ist, was das Ding ist. Jedes in der Wirklichkeit Bestehende ist aber in Gott, der die Wirklichkeit von Allem ist. Die Wirklichkeit ist aber die Vollendung und das Ziel der Möglichkeit. Weil das Gesamt in jedem Wirklichen als Verschränktes ist, ergibt sich, daß Gott, der im Gesamt ist, in Jedem ist und Jedes, das wirklich besteht, unmittelbar in Gott wie das Gesamt. Daß Jedes in Jedem ist, heißt also nichts anderes, als daß Gott durch Alles in [p.347] Allem und Alles durch Alles in Gott ist. Durch genaue Einsicht begreift man die tiefe Wahrheit, daß Gott ohne Unterschied in Allem ist, weil Jedes in Jedem ist, und daß Alles in Gott ist, weil Alles in Allem ist.
Da aber das Gesamt so in Jedem ist, weil Jedes in ihm ist, ist es in Jedem in Verschränkung das, was dieses als Verschränktes ist, und Jedes ist im Gesamt dieses selbst, obwohl das Gesamt in Jedem und Jedes im Gesamt auf verschiedene Weise ist.Vide exemplum: Manifestum est lineam infinitam esse lineam, triangulum, circulum et sphaeram. Omnis autem linea finita habet esse suum ab infinita, quae est omne id, quod est. Quare in linea finita [10] omne id, quod est linea infinita (ut est linea, triangulus, et cetera), est id, quod est linea finita. Omnis igitur figura in linea finita est ipsa linea; et non est in ipsa aut triangulus aut circulus aut sphaera actu, quoniam ex pluribus actu non fit unum actu, cum quodlibet actu non sit in quolibet, sed triangulus in linea est linea, et circulus in linea est [11] linea, et ita de reliquis. Et ut clarius videas: Linea actu esse nequit nisi in corpore, ut ostendetur alibi. In corpore autem longo, lato et profundo omnes figuras complicari nemo dubitat. Sunt igitur in linea actu omnes figurae actu ipsa linea, et in triangulo triangulus, et ita de reliquis. Nam omnia in lapide lapis, et in anima vegetativa ipsa anima, [12] et in vita vita, et in sensu sensus, in visu visus, in auditu auditus, in imaginatione imaginatio, in ratione ratio, in intellectu intellectus, in Deo Deus. Et nunc vide, quomodo rerum unitas sive universum est in pluralitate et e converso pluralitas in unitate.
Zum Beispiel: Es ist deutlich geworden, daß die unendliche Linie Linie, Dreieck, Kreis und Kugel ist. Jede endliche Linie aber hat ihr Sein von der unendlichen, die alles ist, was ist. Darum ist in der endlichen Linie alles, was unendliche Linie ist (wie Linie, Dreieck, usw.), endliche Linie. Jede Figur in der endlichen Linie ist also diese Linie. In ihr ist weder Dreieck noch Kreis noch Kugel wirklich, denn da nicht jedes Wirkliche in Jedem ist, entsteht nicht aus vielen Wirklichen das eine Wirkliche, sondern das Dreieck in der Linie ist Linie und der Kreis in der Linie ist Linie, usw.
Und damit man es deutlicher sieht: Die wirkliche Linie kann, wie andernorts gezeigt werden wird, nur im Körper sein. Daß aber im langen, breiten und tiefen Körper alle Figuren eingefaltet sind, bezweifelt niemand. In der wirklichen Linie sind also alle Figuren wirklich diese Linie, im Dreieck Dreieck usw. Denn alles im Stein ist Stein und in der vegetativen Seele diese Seele, im Leben Leben, im Sinn Sinn, im Gesicht Gesicht, im Gehör Gehör, in der Vorstellung Vorstellung, im Verstand Verstand, in der Vernunft Vernunft, in Gott Gott. Sieh' also, wie die Einheit der Dinge oder das Gesamt in der Vielheit und umgekehrt, die Vielheit in der Einheit besteht.Considera attentius et videbis, quomodo quaelibet res actu existens [13] ex eo quiescit, quia omnia in ipso sunt ipsum et ipsum in Deo Deus. Mirabilem rerum unitatem, admirandam aequalitatem et mirabilissimam vides connexionem, ut omnia sint in omnibus. Rerum etiam diversitatem et connexionem in hoc exoriri intelligis. Nam cum quaelibet res actu omnia esse non potuit – quia fuisset Deus, et [14] propterea omnia in quolibet essent eo modo, quo possent secundum id, quod est quodlibet, – nec potuit quodlibet esse consimile per omnia alteri, ut patuit supra: hoc fecit omnia in diversis gradibus esse; sicut et illud esse, quod non potuit simul incorruptibiliter esse, [15] fecit incorruptibiliter in temporali successione esse; ut ita omnia id sint, quod sunt, quoniam aliter et melius esse non potuerunt.
Wenn du aufmerksam überlegst, wirst du erkennen, daß jedes wirklich bestehende Ding darin ruht, daß alles in ihm es selbst und es selbst in Gott Gott ist. Man sieht die wundervolle Einheit, die wunderbare Gleichheit und die wunderbarste Verknüpfung der Dinge, da Alles in Allem ist.
Man kann auch erkennen, daß Verschiedenheit und Verknüpfung der Dinge darin ihren Ausgang nehmen. Denn [p.349] da kein wirkliches Ding Alles sein kann – es wäre denn Gott gewesen und deshalb wäre Alles in Jedem so, wie es gemäß dem, daß es Jedes ist, sein kann –, konnte auch nicht Jedes einem Andern in allem ähnlich sein; wie oben klar wurde. Das bewirkte, daß alles in verschiedenen Abstufungen besteht und daß jenes Sein, das nicht zugleich unvergänglich sein konnte, in zeitlicher Abfolge unvergänglich sei, so daß alles das ist, was es ist, weil es anders und besser nicht sein konnte.Quiescunt igitur omnia in quolibet, quoniam non posset unus gradus esse sine alio, sicut in membris corporis quodlibet confert cuilibet et omnia in omni|bus contentantur. Postquam enim oculus [16] [17] non potest esse manus et pedes et alia omnia actu, contentatur se esse oculum, et pes pedem; et omnia membra sibi mutuo conferunt, ut quodlibet sit meliori modo, quo potest, id quod est. Et non est manus nec pes in oculo, sed in oculo sunt oculus, inquantum ipse oculus est immediate in homine; et ita omnia membra in pede, inquantum [18] pes immediate in homine, ut quodlibet membrum per quodlibet immediate sit in homine et homo sive totum per quodlibet membrum sit in quolibet, sicut totum in partibus est per quamlibet in qualibet.
Es ruht also alles in Jedem, da die eine Stufe nicht ohne die andere sein kann, so wie in den Gliedern des Körpers jedes jedem entspricht und alle in allen zufriedengestellt werden.
Da nämlich das Auge nicht Hand und Fuß und alle anderen Glieder wirklich sein kann, ist es damit zufrieden, Auge zu sein und der Fuß Fuß. Und alle Glieder unterstützen einander gegenseitig, so daß jedes auf die relativ beste Weise das ist, was es sein kann. Hand und Fuß sind im Auge nicht Hand und Fuß, sondern Auge, sofern das Auge selbst unmittelbar im Menschen ist. Ebenso sind alle Glieder im Fuß Fuß, insofern der Fuß unmittelbar im Menschen ist. Auf diese Weise ergibt sich, daß jedes Glied durch jedes andere Glied unmittelbar im Menschen ist und der Mensch, das Ganze, durch jedes Glied in jedem, genauso wie das Ganze in den Teilen durch jeden Teil in jedem ist.Si igitur consideras humanitatem quasi esse quid absolutum, imper [19] miscibile et incontrahibile, et hominem consideras, in quo est ipsa absoluta humanitas absolute et a quo est ipsa contracta humanitas, quae est homo: est ipsa humanitas absoluta quasi Deus et contracta quasi universum. Et sicut ipsa absoluta humanitas est in homine principaliter seu prioriter et consequenter in quolibet membro aut [20] qualibet parte, et ipsa contracta humanitas est in oculo oculus, in corde cor et ita de reliquis, et ita contracte in quolibet quodlibet: tunc secundum hanc quidem positionem reperta est similitudo Dei et mundi et eorum omnium manuductio, quae in istis duobus capitulis tacta sunt, cum aliis multis quae ex hoc sequuntur.
Betrachtet man die Menschheit als etwas Absolutes, Unvermischbares und Unverschränkbares und dann den Menschen – in jenem ist die absolute Menschheit in Absolutheit und die verschränkte Menschheit, die der Mensch ist, stammt von ihm –, so ist die absolute Menschheit gleichsam Gott und die verschränkte das Gesamt. Und wie die absolute Menschheit im Menschen und folglich auch in jedem Glied und jedem Teil, ursprünglich oder vorgängig ist, so ist die verschränkte Menschheit im Auge Auge, im Herzen Herz usw. und in Verschränkung jedes in jedem; dementsprechend haben wir nun die Ähnlichkeit Gottes und der Welt ermittelt und die Betrachtungsweise alles dessen, was in diesen beiden Kapiteln berührt wurde, samt dem vielen andern daraus Folgenden, gefunden.